17 October 2017

- READING BALKANS - APLIKO TANI - APPLY NOW

a Good News - READING BALKANS - 

APLIKO TANI - APPLY NOW - shkrimtarë dhe përkthyes 

Poeteka është e lumtur të mirëpresë në Tiranë edhe gjatë vitit 2108 shkrimtarë dhe perkthyes nga Europa dhe nga rajoni ynë.

The TRADUKI-supported Writers-in-Residence Programs in Belgrade, Novo Mesto, Prishtina, Sarajevo, Skopje, Split, and Tirana have developed a joint program called "Reading Balkans", for which they received the support of the Creative Europe Program of the European Union. 

They invite interested writers (prose, poetry, drama, and essays) from Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Kosovo, Croatia, Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, and Slovenia to apply for four-week stays in one of the seven cities. Available are 21 fellowships in the period from March 1 and July 31, 2018. 

Deadline for applications is October 25, 2017.

Candidates are to apply via this application form: https://goo.gl/ee5kva

They should attach a short biography, list of published work, a recommendation letter, and a synopsis of the project.

http://german.traduki.eu

04 October 2017

Vladimir Vojinović - në Tiranë

Nga Arian Leka

 

Një ëndërrimtar zgjedh ecjen në vend të fluturimit

  

Tregimet nga Montanari të shkrimtarit Vladimir Vojinović, botuar në  Shkodër nga "Fiorentia", 2016, mbahen të lidhur mes tyre përmes aspekteve çehoviane mbi jetën dhe përgojimet e njeriut futur në këllëfin ballkanik, duke shfaqur sakaq larminë dhe vogëlsitë provinciale, jetën e shtirur, që fshihet pas shenjtërisë false, pikërisht siç është në tregimin "Ikona". Pra asgjë më pak se pamjet e asaj amze më madhe, që gëlon në jetën plot luftë, urrejtje dhe dashuri të ballkanasve.

Ky format jete vjen si përzierje e formave të një qytetërimi të ri. Ishte më i ftohtë se Lufta e Ftohtë që kaloi duke lë vraga, më e ashpër se luftërat ndëretnike, që i ndau njerëzit që deri asokohe nuk kishin patur kufinj mes tyre, që nuk kishin patur himne të ndryshëm, që nuk kishim njohur flamuj me simbole të tjerë, që kishin besuar se kishin të njëjtën gjuhë, që kishin krijuar të njëjtë kulturë të përbashkët, të njëjtin ekip përfaqësues dhe të njëjtën pasaportë.

Skizma politike, sociale, fetare e gjuhësore ishte futur midis tyre si një gërshërë jo për t'i bërë njerëz të tjerë, as njervz më të mirë, por për t'i ndarë në humbës dhe fitues, në të varfër dhe në të pasur. Këto shprehen qartë dhe haptazi në Tregimet nga Montanari.

Kjo "botë e re" u shfaq befas dhe i zuri të papërgatitur të gjithë personazhet që lexojmë në "Tregime nga Montanarit". Secili prej atyre që ndeshim ato proza ngriu aty ku u gjend.

Dikush ngriu në burg, dikush u shtang në rrugë, dikush tjetër ngeci në një festë. Dikush nga personazhet ngriu duke bërë kryqin, teksa mendoi një blasfemi, dikush duke bërë betim të rremë.

Dikush mes fletëve te librit nuk doli më dot nga ëndrrat që iu kthyen në makth, një tjetër ngeci në një post a në një vend ku nuk do të kishte dashur të ndodhej, duke përfytyruar karrierë në bankë e dikush, edhe pse dëgjoi haré dasme, kishte tinguj funebër në shpirt. Një tjetër mbeti në një zyrë e dikush u shtang, duke menduar se çfarë do të ishte më mirë: – të bënte shkencë apo tregti (!?).

Vendimet ishin marrë.

Të gjithë ata kanë ngecur brenda këtij qytetërimi. Nuk lëvizin dot më prej tij edhe pse e kuptojnë se ai qytetërim ruan ndaj tyre vetëm dy ndjenja: shpresa të kota dhe mëshirë. Kjo është pakashumë galeria e personazheve të Vladimir Vojinović-it.

Në këto tregime është një përzierje e jetesës në kushtet e shpresës së humbur, një mënyrë të jetuarit të dyfishtë, siç ndodh në shtetet ballkanikë multiklturorë dhe multietnikë, ku gjithçka sillet mes besimit pagan, ndërthurur me interesin ndaj zotërve të rinj politikë.

Është kjo që i bën të dallueshëm edhe nga larg këta personazhe levantinë të Vojinović-it, që u shmangen detyrimeve dhe që nxitojnë t'i largohen jetës që bëjnë, pa ngulmuar ta ndryshojnë atë.

Por ndërkaq kjo galeri përfaqësohet nga njerëz të thjeshtë, të zhveshur nga pushteti dhe përgjegjësitë e tyre, janë thjesht njerëz në punë dhe në hall të vet, që  detyrohen të bëjnë luftë për fitore të vogla. Kështu i ndeshim edhe në tregimin "Demantet".

Ngjajnë si mbetje të jetës, si njerëz që idealizojnë madje edhe burgun, që krijojnë idhujtari ndaj proletarëve të qelive dhe filozofëve të "universiteteve të jetës" dhe që ngatërrojnë mjaltin me mutin, suksesin me dështimin, ikjen me qëndresën, siç ndodh në tregimin "Ikja" apo në prozën "Tregimi i Vitit të Ri". Gjendet te këta njerëz diçka nga afmosfera e filmit Birdman of Alcatraz, me Burt Lancaster dhe John Frankenheimer, ku të burgosurit e vërtetë dhe të burgosurit në atë formë të ngurtë jete çfarë nuk sajojnë për te thyer monotoninë. Disa prej tyre madje, njëlloj si birdman kërkon të shkruajë një libër dhe ëndërron ta quajnë gjeni. Ato personazhe janë të dënuar të kalojnë nga një formë burgu i sigurisë së lartë, në formën e burgut të jetës që nuk ofron siguri.

Ky lloj sjelljeje i bën ata të duken edhe komik, teksa e fshehin dramën e vet.

Por në thelb të krijohet përshtypja se prozat e këtij libri kanë vetëm një personazh- nomadik. Ai është arketipi që shtegton duke kërcyer nga tregimi në tregim, duke na shfaqur gjendje të shumta të të njëjtit portret.

Herë është i humburi, herë është plot shpresa, herë është një tuhaf, një gjynahqar dhe një ëndërrues që në vend të lakmojë fluturimin, zgjedh ecjen brenda së ardhmes së karrierave të mbyllura.

Njollat e jetës së dikurshme, krimet dhe fajet e pandëshkuara, jeta dhe varri, gota e zbrazur me shokë dhe fishekzjarrët e festave boshe në familje dhe në qytet. Është rekuizita shoqëruese e asaj që të mbetet në mendje kur prozave të mësipërme u shton edhe leximin e tregimit  "Ëndrra" apo të tregimit "Refleksion".

Megjithse autori përdor disa herë edhe gjuhën alegorike, madje edhe stilin relatues-eseistik, atmosfera dhe ndikimi i fakteve reale të një jete të zbrazur, por njëkohësisht të vrazhdë e të kotë, ndihet.

Personazheve u duhet të kalojnë përmes ndryshimeve që nuk i kishin çuar as nëpër mend, i duhet të jetojnë ndryshimin e sistemeve. Dhe sistemi, siç besonte Niklas Luhmann, pulson pak a shumë duke krijuar vazhdimisht tepricë dhe përzgjedhje. Është e qartë. Personazhe të tillë janë gjithmonë përzgjedhje dhe jo tepricë.

Njerëz të tepërt, që nuk i hyjnë askujt në punë, veç letërsisë.

Këtyre personazheve u duhet të bejnë restart, të riformatohen. Për të mbijetuar u duhet të deformojnë karakteret. U duhet të marrin vendime të padrejta, të bëjnë zgjidhje të gabuara.

Jo për t'ia dalë jetës, por që të vazhdojnë tranzicionin.

Ky tipar i të qenit tranzit, përveç aspekteve të njeriut në këllëfin ballkanik, është një tjetër fill-bashkues për tregimet e librit "Tregimet nga Montanari" të shkrimtarit malazez Vladimir Vojinivić. Ky fill i bashkon subjektet dhe personazhet e prozave të sipërcituara me tregimet "Tranzicioni", "Hotel Grand" dhe "Montanaro jazz".


http://www.mapo.al/2017/09/nje-enderrimtar-qe-zgjedh-ecjen-ne-vend-te-fluturimit/1

 

25 September 2017

Gašper Malej - një përkthyes dhe poet në Rezidencën letrare "POETEKA Tirana in Between"

Gjatë muajit shtator, mik në Rezidencën letrare POETEKA Tirana in Between është jetë përkthyesi dhe poeti slloven  Gašper Malej. Kjo rezidencë, që fton shkrimtarë dhe përkthyes letrarë nga rajoni dhe Europa, organizohet prej pesë vjetësh nga Poeteka me mbështetjen e rrjetit europian për letërsinë dhe librat TRADUKI, Ministrisë së Kulturës, Ambasadave të Gjermanisë, Austrisë dhe partnerëve të tjerë vendas. Gašper Malej lindi në vitin 1975, në Koper, Slloveni, qytet ku dhe jeton e punon. Në vitet 2004 dhe 2009 ai botoi dy librat e parë në gjuhën sllovene: Otok, slutnje, poljub (Ishull, paralajmërime, një puthje) u propozua për çmimin "librit të parë më të mirë në Slloveni". Pas tij erdhi libri Rezi v zlatem, nëërkohë që gjatë vitit 2017 ai ka bërë gati për botim edhe librin e tij të tretë me titull Pod to celino (Nën këtë kontinent).

Poezia e Gašper Malej u përkthye që herët dhe me përhapje të gjerë, në njëzet gjuhë të huaja, duke u përfshirë në disa prej antologjive të botuara në Slloveni dhe jashtë saj. Falë kësaj njohjeje ai u ftua të merrte pjesë në shumë festivale letrare në Europë dhe në botë, mes të tjerësh në festivalin e Poezisë në Pekin, në Nikaragua apo në Kolumbi. Ai është ftuar të bashkëpunojë gjithashtu edhe në atelie të shumta për poetë dhe përkthyes letrarë, ku ushtrohen teknikat e shkrimit krijues dhe të përkthimit letrar.

Për krijimtarinë e tij Gašper Malej është vlerësuar shpesh me çmime. Në vitin 2008 ai u nderua me Grantin e Ministrisë së Kulturës së Sllovenisë "për autorë të shkëlqyeshëm të letërsisë", çmim ky që në vitin 2016 vijoi me Grantin e Agjencisë Sllovene të Librit (JAK) "për autorë të shkëlqyeshëm të letërsisë". Po ashtu edhe në vitet 2007, 2010 dhe 2015 ai u nderua me çmime e grante pune nga Organizata Sllovene e Përkthyesve Letrarë. Për meritat e punës së tij si përkthyes, në vitin 2011 Gašper Malej u nderua me çmimin prestigjioz "Zogu i Artë" për përkthimin e romanit P. P. Pasolini-t "Petrolio". Në vitin 2016 atij iu dha edhe një çmim i veçantë kombëtar për përkthim, akorduar nga Ministria Italiane e Kulturës dhe Turizmit.

Përveç çmimeve dhe nderimeve letrare, në vitet 2013 dhe 2016 Gašper Malej fitoi bursën për qëndrim njëmujor në Ventspils (Letoni) si autor në Rezidencën për Shkrimtarë dhe Përkthyes. Në qershor të vitit 2015 ai ishte i fuar në Rezidencën e Shkrimtarëve në Vjenë, mbështetur nga Ministria Sllovene e Kulturës dhe  në dhjetor të vitit 2016 ai fitoi të drejtën për të qëndruar në rezidencë pranë Qendrës Baltike për Shkrimtarë dhe Përkthyes (Visby, Suedi).

Pas krijimtarisë, veprimtaria kryesore e Gašper Malej është përkthimi i fiction dhe non-fiction bashkëkohor italian, ku përfshihet poezia, narrative, drama, esetë etj.

Bibliografia e përkthimeve të tij nga gjuha italiane në atë sllovene është mjaft e pasur dhe përfshin rreth 30 libra të zhanreve të ndryshme. Krahas këtyre janë edhe mbi 150 përkthime të shkrimtarëve sllovenë, të cilët janë botuar në revista letrare, në gazeta si dhe janë lexuar në Radion Kombëtare. Ai ka përkthyer edhe pjesë për teatër.

Gašper Malej është gjithashtu një nga anëtarët-themelues dhe, prej vitit 2009, është edhe kryetar e redaktor ekzekutiv i KUD AAC Zrakogled - një shoqatë kulturore jofitimprurëse me qendër në Koper, e cila që nga viti 2011 boton serinë "Helia", kushtuar përkthimit të librave fiction të autorëve bashkëkohorë të Mesdheut, të tillë si D. Drndić, N. Milani, F. Ebejer, Z. Zateli, JJ Millas, J. Nikolaidis, D. Velikiq, N. Fabrio. Ndër autorët italianë të përkthyer prej Gašper Malej përmenden Dino Campana, Cesare Pavese, P.P.Pasolini, Paolo Ruffilli, F. T. Marinetti, Dario Fo, Antonio Tabucchi etj.

19 September 2017

Së shpejti në librari - Përkthyes Shqiptarë – Shkrimtarë Europianë - Shtator 30 September – International Day of Translation – Dita e Përkthimit

Përmbajtja (No. 45: 2017)

 

Shtator 30 September – International Day of Translation – Dita e Përkthimit

 

Status

f. 4 Ardian Kyçyku - Presspektiva dhe ese të tjera


Kronikë

f. 26 Arian Leka  - Përkthim dhe letërsi e panjohur nga Shqipëria drejt Beogradit

"Strategji" letrare: lexuesi i huaj VS lexuesit vendas

Motivi i thuprës: e pamjaftueshme përqeshja - edhe fshikullimi

Letërsia e Ballkanit mes Lindjes dhe Perëndimit

 

Qoshku i Përkthyesit - International Translation Day

 

Përkthyes Shqiptarë –  Shkrimtarë Europianë: 

European Writers – Albanian Translators

 

f. 28 Olga Tokarczuk Bilanc Gjuetie - fragmente romani

Përktheu Astrit Beqiraj

f. 51 Elfriede Jelinek Tregim

Përktheu Admira Poçi

f. 57 Jasna Šamic Poezi

Përktheu Silvana Leka

f. 67 Rodge Glass Tregime

Përktheu Suadela Balliu

f. 85 J:K:Ihalainen Poezi

Përktheu Silvana Berki

f. 101 Lucia Copertino Poezi

Përktheu Gentiana Minga

f. 107 Jasna Dimitrijević Poezi

Përktheu Qerim Ondozi

 

Intervista

f. 116 Claudio Magris  - Përkthimi është rikrijim / Përkthyesit janë bashkautorë

Bashkëbisedoi Beti Njuma

Studime - Albanologji - Ballkanologji

f. 134 Rigels Halili Ne, bijtë e kombit / Intelektualët si gjenerues të ideve dhe

programeve kombëtare shqiptare dhe serbe

 

Ad - Honorem  - Et'hem Haxhiademi

f. 158 Elvira Taro  - Etehem Haxhiademi

f. 163 Jup Kastrati  - Etëhem Haxhiademi: tragjedist

17 September 2017

Vladimir Vojinović - Tregimet e Montanarit - MAPO

Vladimir Vojinovic: Nëpunësit e Çehovit dhe njerëzit e thjeshtë nga Mali i Zi

(Mbi modernen në Tregimet e Montanarit të shkrimtarit malazez, Vladimir Vojinović

Nga Skënder Temali

Vladimir Vojinović është një shkrimtar bashkëkohës nga Mali i Zi. Bashkëkohëse e moderne njëkohësisht është edhe proza e tij. Në fakt unë kam lexuar vetëm këtë libër nga disa që ai ka botuar, po që të provosh cilësinë e një buti me verë, s'ka përse t'i nxjerrësh fundin, mjafton të degustosh vetëm një gotë.

Më ka befasuar mënyra moderne e perceptimit të realitetit, ku flasin pa e ndërprerë njëra-tjetrën e sotmja dhe e nesërmja. Si ke mbyllur faqen e fundit të vëllimit, jo veç lexuesi ideal, por edhe ai real, e ka lehtësisht të verifikueshëm se personazh kryesor është mbase vetë autori, pra një shkrimtar a intelektual e kjo ka e s'ka gjithaq rëndësi.

Në dymbëdhjetë tregimet që autori na paraqet, përmes narratorit, sidomos përmes dialogësh e monologësh, na përcjell mesazhe, heraherës edhe të mbuluara nga një tis filozofik impresionues.

Realiteti e simbolika që e rrethon këtë prozë, shpesh edhe si brerore pa e kaluar masën, të imponojnë që të mos lexosh shpejt, edhe pse i njëjti apo i përafërti personazh shtegton sa në njërin në tjetrin tregim, pasi individualizimi që u ka bërë na flet për pjekuri artistike të autorit.

Tregimet e këtij vëllimi i kanë të katër stinët, rrethi ciklik i të cilave të bën të perceptosh të katër stinët e jetës, duke filluar që nga dimri i saj, varri e deri tek burgu, që ka gota e zbrazur mes shokësh e deri tek fishekzjarrët ngazëllues. E bukura s'e ka të domosdoshëm komentin, e megjithatë në mënyrë të koncentruar, jo nga pozicioni i kritikut, por i shkrimtarit, do të përcjell disa mendime rreth vlerave ideoartistike të këtij vëllimi.

Do ta filloja me tregimin me titullin "Ikja", ku shkrimtari, një përfaqësues i brezit të ri "duke ndërruar teza me proletarët e burgut, ka dëgjuar aq shumë sa qelinë e ka përjetuar si hoje mjalti, në të cilat derdhet nektari më i mrekullueshëm".

Edhe pse tregimet ka në natyrën e një mozaiku, ky ndërtim kompozicional nuk e ka cenuar rrjedhshmërinë stilistike e subjektore, ku konvergojnë mendime të ndryshme e ku i lihet hapësirë edhe lexuesit të meditojë për hesap të vet e kjo, mendoj, nuk është pak për ta bërë dhe atë pjesë të perceptimeve e ndjesive estetike.

Thashethemet provinciale, që s'janë tjetër veçse pjesë e atyre ballkanike, mbrojtja e mendimit të lirë dhe e së vërtetës, pavarësisht kostos dhe qartësia e ekspresiviteti i frazës, do të na shoqërojnë në tregimin "Demantet", ndërsa tek "Ikona", autori lehtësisht ka depërtuar në budallallepsjen e turmave pas asaj që s'shihet, por edhe kur shihet-nuk besohet, pasi Shën Nikolla s'është askush tjetër që i faleshin veçse një njeri i thjeshtë, Backović-i.

Vojinović atë që shkruan e njeh, e njeh deri në inde realitetin, i cili, edhe pse i trishtë, në penën e tij, përpos trishtimit të pritshëm, të zgjon edhe shpresë e besim tek njerëzit e mirë të kësaj bote.

Personazhet e tregimeve janë, në përgjithësi, njerëz të thjeshtë, pa grada e ofiqe pushtetore. E shumta autori mbërrin deri tek Bozhoja (tregimi "Ëndrra") që të shfaqet si siluetë e nëpunësve të Çehovit. Ata përjetojnë një jetë me tallaze e fund të padëshirueshëm, siç i ngjet Zhivkos, edhe pse falë përshkrimit mjeshtëror të autorit, sikur ndjejmë mëshirë për të, pavarësisht njollave të jetës së tij të kahershme.

Më ka qëlluar të lexoj tregime të autorëve të ndryshëm ku ka kalime pindarike, e, në përgjithësi ato nuk më kanë pëlqyer, por në "Tregim i Vitit të Ri", ky kalim është i përligjur, prej emfazës së fundvitit e pas fishekzjarrëve për agimin e Vitit të Ri, tek jashtëqitjet e jetës. Mesazhi që përcjell autori se ka shumë mut e qelbësirë kjo jetë, era e rëndë që kutërbon për dike mund të jetë edhe parfum, shteg drejt

lavdisë, mbase dhe për Bozhon që të vrapojë drejt poltronit të drejtorit të bankës, edhe pse s'është as më shumë e as më pak për një mut në lëvizje e që ka koncentruar ligësitë e jetës, edhe të neurokirurgut, por jo të shkrimtarit-narrator, që ende s'është i bindur ta dorëzojë tregimin për shtyp.

E theksova se vëllimit autori i ka hedhur përsipër një tis apo mantel filozofik, quaje si të duash, pasi kjo përbën një vlerë që as duhet anashkaluar e as duhet të mbesë jetime.

Shformimi njerëzor tek pasqyra e thyer, i parë përmes simbolizmit, tek "Refleksion", ka më tepër konturet e një eseje se sa të një tregimi të mirëfilltë, e thënë me gjuhën e kritikës, një skicë tregimi. E kjo jo se autori nuk e njeh konstruktin tregimor, por se ashtu, të koncentruar ai e ka parë shformimin, pa i lënë të tjera ngarkesa emocionale.

Për këtë bindesh si ke lexuar "Tregim për takimin e fundit", ku ka një harmonizim mjeshtëror të mistikës me rravgimet në rrugët e disa episodeve historike të Malit të Zi, deri në ditët tona, ku e njohura dhe e panjohura janë në bashkëjetesë, duke e mbajtur në nënshtresë kuptimore epërsinë e tyre. Interpretimet e karakterit filozofik të hulumtuesit, priftit, Nikollës I na flasin për një penë të mprehtë e një letërsi serioze.

Bashkëjetesën e ekstremeve e has dendur në këtë vëllim. Ajo është e pranishme edhe tek tregimet "Montanaro jazz", "Tranzicioni" e "Hotel Grand". Tek i pari bashkëjeton gëzimi dhe hidhërimi, ndërsa tek dy të tjerët është fati i intelektualit në kryqëzimet dhe dilemat e jetës. Bota intelektuale e shkrimtarit dhe e shkencëtarit është bota e pikëpyetjeve. Përgjigja që marrim, ne, si lexues, se dinamika e ndërrimit të sistemeve s'është tjetër veçse një anomali më pak a më shumë në jetën e njerëzve, ka edhe protagonistët e saj. Përgjumja e shkencëtarit është ajo që pohuam më lart, e kontrastit të kërkesës për të ecur përpara me lavdinë e së kaluarës, që është ku e ku me kërkesën për progres shoqëror e shkencor e atë, pra lavdinë e kërkimeve shkencore të kahershme e të kapërcyera tashmë, s'ka se si ta absorbojë as hareja e një dasme që s'lë gjurmë.

Leksiku i pasur, madje edhe ai i zhargoneve tek disa personazhe, dinamika e dialogëve, koherenca e mendimit, thjeshtësia e rrëfimit sikur kompensojnë mungesën e përshkrimit, i cili është i kursyer në këtë vëllim e jo kurdoherë i domosdoshëm në tregimin e shkurtër.

Vojinović: Na dha një vëllim ku koha që jetojmë e sheh veten e saj në pasqyrë, herë reale, siç është e herë të deformuar, siç nuk do ta donim.

Përkthimi mjeshtëror i Dimitrov Popović-it nga gjuha malazeze në gjuhën shqipe duhet përgëzuar dhe është një tjetër urë që lidh dy kulturat tona. E dëshiroj vazhdimësinë, jo për reciprocitet, por që me krijimtarinë tonë të njihen edhe lexuesit malazezë në gjuhën e tyre.

http://www.mapo.al/2017/09/vladimir-vojinovic-nepunesit-e-cehovit-dhe-njerezit-e-thjeshte-nga-mali-i-zi/1

Vladimir Vojinović - PROMOVIM - Nëpunësit e Çehovit dhe njerëzit e thjeshtë nga Mali i Zi

Bashkëbisedim i Vladimir Vojinović - autor nga Mali i Zi me përkthyesin Ben Andoni dhe shkrimtarin Jovan Nikolaidis - Prologu: Arian Leka

- Thashethemet provinciale, që s'janë tjetër veçse pjesë e atyre ballkanike...

- Njerëz të thjeshtë, pa grada e ofiqe pushtetore, të ngjashëm me nëpunësit e Çehovit...

- Njolla të jetës së kahershme, krime, faje...

- Jeta, burgu dhe varri, gota e zbrazur mes shokësh e deri tek fishekzjarrët ngazëllyes të festave boshe...

- Ndërrimi i sistemeve dhe anomalitë në jetën e njerëzve në tranzicion...

TIRANË - 18 Shtator -  HEMINGWAY BAR - ORA 19




28 August 2017

POETEKA - Tirana in Between WRITER IN RESIDENCE PROGRAMME - Shpëtim Selmani Kurrë mos i lejo bastardët të të bluajnë!



















Shpëtim Selmani:

Një mesazh të shkruar në faqen e parë të një prej librave të John Fante-s, prej përkthyesit në shqip Fadil Bajraj, e mori si një premtim që duhej mbajtur. Deri tani, shkrimtari i ri nga Kosova- i cili ishte shkrimtari thotë se po mundohet… Bastardët mposhten lehtë në faqe librash, si lexues apo edhe krijues i faqeve të reja që do i japin forcë dhe tjetër fushëpamje për botën lexuesve të tjerë…


Kurrë mos i lejo bastardët  të të bluajnë!

Libri më i vjetër që keni në bibliotekë ?
Nuk e kam idenë. Mbase librat e antikës.
Librat i zgjidhni nga autori apo zhanri?
Shpesh herë nga autori. Jam edhe ithtar i autorëve të vegjël. Dhe i librave që nuk janë të diskutueshëm. Natyrisht kur kam lexuar Houellebecq-un për herë të parë, ishte e pamundur t'i rezistoja krijimtarisë së tij edhe sikur librat  e tjerë t'i kishte tmerr.
I keni lexuar të gjithë librat që keni në bibliotekë?
Janë disa libra që nuk i kam lexuar. Pastaj është në pyetje koha dhe të gjitha preokupimet e jetës së përditshme.
Libri i parë që keni lexuar…
Nuk më kujtohet. Njëri prej tyre duhet të jetë mbase Mark Twain, Aventurat e Huckleberry Finn. Kam pasur një libër me kopertina të portokallta mbi dy pleq, që jetonin të vetëm në kurrizin e një dhie.
Libri i parë që keni kursyer për ta blerë…
Jam pasanik përballë tyre. Nuk kam nevojë të kursej për libra.
Me kë i ndanit librat kur ishit gjimnazist apo student?
Me askënd. Mbase me një vajzë që kishte flokët si kashtë.
A keni pasur kartë anëtarësimi në Bibliotekën e qytetit?
Po. Kam lexuar vetëm një ditë dhe kam pasur ndjenjën se po i shqetësoja njerëzit duke fryrë e shfryrë hundët. Bibliotekat janë të vetmet vende ku nuk lexohet. Kjo është bindja ime. Mund të jetë e gabuar.
A shkonit në Bibliotekë dikur, dhe a vazhdoni ta frekuentoni edhe sot?
Jo. Nuk jam i regjistruar në asnjë bibliotekë. Nuk mund të lexoj me njerëz rreth meje që bëjnë të njëjtën gjë. Kam një dëshirë që pastaj të mos i lë rehat.
I keni marrë ndonjëherë një mikeshe apo miku një libër dhe me ndërgjegje nuk ia keni kthyer më? Nëse po, cili është ai libër? 
Kam vjedhur një libër në jetën time. Në Zagreb. Dhe atë për ta bërë dhuratë. Ishin këngët e Lou Reed. Mund t'i quaj miq ata njerëz që na kishin pritur kaq ngrohtë.
Keni humbur libra që i keni pasur shumë të dashur?
Po e kam dashur një libër që më ka humbur. Ujku i Murrmë. Një libër mbi jetën dhe veprën e Mustafa Kemal Ataturk. Mbase ia kam dhënë dikujt që nuk e mban mirë.
A lexonit dikur libra të ndaluar? Mund të na përmendni disa tituj dhe si i siguronit?
Si fëmijë kam lexuar Lahutën e Malcisë. Ishte koha e nëntëdhjetave dhe babai im i ndjerë, më tregonte se ishte i ndaluar. Më kujtohet se më linte përshtypje fjala Cub.
Dhurimin e librave është një rit që e vlerësoni, apo librat preferoni t'i zgjidhnit vetë?
Preferoj t'i zgjedhë vetë. Librin që e kam dhuruar më së shumti është nga John Fante, Pyete Pluhurin. Mendoj se është një libër i shkëlqyeshëm.
Cilat janë zakonet tuaja të leximit? Lexoni shtrirë në kurriz, përmbys, në tryezën e punës… ? 
E bëj librin pis me një laps. I shkruaj titujt e librave në një fletore të vogël dhe kam nisur së fundmi t'u jap notë. Truman Capote-it, ia dhashë një notë të shkëlqyeshme para disa ditëve. Lexoj si të mundem.
A lexoni në banjë?
Më shumë se në asnjë vend tjetër.
Në çfarë gjuhe tjetër përveç shqipes lexoni?
Lexoj edhe në anglisht.
Ç'libër keni në duar aktualisht?
Aktualisht kam Tregimet e Ivo Andrić. Metafizika e Dashurisë nga Schopenhauer. Dhe Tregimet e Hashekut.
Mbani shënime kur lexoni?
Shënime nuk mbaj. Por i bëj pis librat dhe më vjen shumë keq që e bëj këtë gjë. Shpresoj që një ditë të arrij t'i dramatizoj tregimet që më pëlqejnë dhe t'i vendos në skenë.
Në letërsi ju tërheq më shumë proza apo poezia? Kur shënjoni një autor që ju pëlqen, lexoni gjithçka të tij apo të saj?
Të dyja i lexoj me pasion. Kanë kohën dhe vendin e tyre. Ka autor që vetëm një libër e kanë të vlefshëm dhe pikërisht atë nuk e kapërcejnë dot.
Cilët janë ata libra apo autorë që ju rekomandoni se duhen lexuar patjetër?
Ka aq shumë. Do të ishte një listë e gjatë; Karel Capek, Jose Saramago,  Gunter Grass, Jean Genet, Mario Vargas Llosa ka një libër që e kam për zemër,  Kush e vrau Palomino Moleron. Rekomandimet gjithmonë janë të bezdisshme. Ka shumë. Por Houellebecq është një përbindësh. Kur përfundova njërin nga librat e tij e pyeta veten; vërtet dëshiron të lexosh libra tjerë?! Natyrisht lexova. Dhe mandej përhumbesh në tjera botëra të autorëve të mrekullueshëm nën diktatin e dhimbjes. Si bërthamë.
A ka një libër që ju e konsideroni si Librin Total?
Kjo gjë është e sikletshme. Bota ka dhuruar shumë autor të shkëlqyeshëm. Secili libër ka tërësinë e tij totale.
Po t'ju thonë se në Arkën e Noes së Librave duhet të shtini 3 libra për t'i shpëtuar nga Apokalipsi cilët do ishin?
Më lejoni të bëhem i pasjellshëm,  sigurisht librin tim. Kam një libër me tregime nga shek.XX. Dhe njërin libër nga Vonnegut.
Na thoni një maksimë për librat që e mbani mend ose e përsërisni shpesh…
Nuk më kujtohet asgjë në lidhje më këtë.
Na thoni një varg të preferuar poezie…
Gruaja është e bukur por ama ju duhet të valëviteni, të valëviteni, të valëviteni sikur fasoleta në erë. Nga Kerouac.
Cili është personazhi i preferuar i romaneve që keni lexuar? 
Arturo Bandini. Toger Silva. Dhe një alien i humbur që kërkon mikun e tij dikund, në Barcelonë.
Autografi më i çmuar apo më i çuditshëm që keni në bibliotekën tuaj?
Kam një shënim të veçantë nga Fadil Bajraj. Kur më dhuroi John Fante-n e përkthyer nga ai. Kurrë mos i lejo bastardët, që të të bluajnë. Po mundohem.
Selmani në Tirana in between 
Shpëtim Selmani (Kosovë, 1986) ishte mik gjatë muajit gusht në Programin "POETEKA – Tirana in Between". Kjo rezidencë, që fton shkrimtarë dhe përkthyes letrarë nga rajoni dhe Europa, organizohet prej pesë vjetësh nga Poeteka me mbështetjen e rrjetit europian për letërsinë dhe librat TRADUKI, Ministrisë së Kulturës, Ambasadave të Gjermanisë, Austrisë dhe partnerëve të tjerë vendas.
Shpëtim Selmani ka studiuar sociologji në Universitetin e Prishtinës, ka përfunduar studimet Master në Fakultetin e Arteve – Aktrim. Ai shkruan poezi, prozë, dramë dhe publicistikë dhe luan gjithashtu në teatër. Më 2006 Shpëtim Selmani botoi librin me poezi "Brenda Gucës", në 2011 botoi edhe përmbledhjen tjetër me titullin "Poezi", ndërsa "Shënimet e një Grindaveci" u botuan nga "Qendra Multimedia" në vitin 2015 dhe u përurua në Tiranë, në qendrën kulturore "Tulla". Shpëtim Selmani është një nga autorët më të spikatur të brezit të ri letrar të Kosovës. Në tekstet e tij ai ndjek një frymë avangardiste, që shkëputet në përmbajtje dhe stil nga kanonet e letërisisë tradicionale, e cila orientohej ose me ide iluministe, romantike e progresiste të jetës kombëtare, ose me një modernizëm të tipit hermetik dhe simbolist. Duke qenë i frymëzuar nga letërsia bitnike dhe adoptimi i saj për nënqiellin e Kosovës që e ka bërë Arben Idrizi në fillim të këtij shekulli, Selmani në shkrimet e tija sjell fjali, ide dhe pamje të drejtpërdrejta të përditshmërisë së vrazhdë dhe shumëfish sfiduese për individin dhe kolektivitetin, me një zë herë thellësisht shpotitës, herë ironik e sarkastik, por që në instancën e fundit synon një katarsis shëlbyes të lirisë së shprehjes.


Intervistoi Suadela Balliu

26 August 2017

Arian Leka: Antologjia e brezit të ri/ Si një tejqyrë për të na e sjellë Tjetrin më pranë

Antologjia e brezit të ri/ Si një tejqyrë për të na e sjellë Tjetrin më pranë



Postuar më: 26 August 2017 11:03

Ekskluzive/Shkrimtari Arian Leka, si rrallë shkrimtarë në këtë vend, në punëtorinë e zgjerimit të njohjes së arealit letrar shqiptar në rajon, e ndërsjelltas. Në këtë kauzë vjen botimi i tretë i Antologjisë poetike me autorët më të rinj shqiptarë, e sapopërkthyer në Mal të Zi, botim që vjen pas daljes në Kroaci dhe Serbi, shoqëruar me parathënie kritike; ku jemi me atmosferën letrare, atë që konsiderohet klasike














Nga Arian Leka

I
Edhe dy vjet pas botimit të Antologjisë poetike të brezit më të ri të autorëve shqiptarë (Booksa, Zagreb, 2014) përkthyer në gjuhën kroate nga Shkëlzen Maliqi dhe së fundmi botuar edhe nga Beton në Beograd, përkthyer nga Anton Berishaj, fakti mbetet po ai. Me gjithë disa botime të tjera, që kanë ndodhur ndërkohë në revista letrare të rajonit dhe në Perëndim, letërsia shqiptare vazhdon të mbetet më pak e njohura ndër letërsitë e vendeve të Europës juglindore.
Thuajse për të gjithë dhe kudo, kjo letërsi vazhdon të jetë njësia e papranishme, vijon të jetë e vonuar në njohje, vonon në takimet e saj me lexuesin dhe mungon thuajse përherë në libraritë, në bibliotekat publike të qyteteve dhe në leximet e klubeve letrare dhe të panaireve te librit. Dhe, nëse do i besonim përfytyrimeve të Jorge Luis Borges-it se kujtesa i ngjan një biblioteke, mund të shtojmë se kjo letërsi mungon edhe në kujtesën e vetjake të lexuesit 'tjetër', atij që di fare pak rreth emrave, mbi proceset e brendshme, mbi tematikat, ndjesitë, prirjet dhe domethënien e të qenit shkrimtar në një vend si Shqipëria, letërsia e së cilës jo rrallë përfshihet në kategorinë "less-known literature" dhe edhe më shpesh te grupi i "small literature".
Thellimi në arsyet sociale dhe politike herë-herë, në ndrydhjen e vullneteve apo në fobitë kulturore që ekzistojnë mes fqinjëve e që zbulojnë deri diku edhe shkaqet pse letërsia shqiptare ka mbetur disi jashtë vëmendjes dhe më pak e njohur se të tjerat në rajon, do i takonin një shtjellimi tjetër dhe jo paraqitjes përuruese të një antologjie, që vjen falë dëshirës së mirë të "Ars" në Malin e Zi fqinj.
Por sugjerohet kujdes dhe mirëkuptim, sa herë që përdorim terma të tillë si letërsi të vogla – gjuhë të mëdha apo gjuhë e kulturë minore. Kjo pasi letërsia, si çdo formë tjetër e krijimtarisë shpirtërore dhe intelektuale, shpesh nuk përfaqësohet nga numrat, por nga peshat, rëndesat dhe rëndësitë, qoftë dhe të atyre pak emrave dhe veprave të përveçme letrare. Dihet tanimë se përveç çështjes së vullneteve, në kuadrin e kulturës globale krijimtaria letrare gjuhëve me më pak përdorues e humbet disi autonominë, duke u bërë e varur nga përkthimet dhe përkthyesit. Pjesë e kësaj vartësie është edhe letërsia shqipe, sigurisht.
Por a duhet të ishte kështu? Në punimin e saj "Not Small. Minor" studiuesja Jana Bukova përmend dy mekanizma për zgjimin e interesit të zonave më të mëdha kulturore ndaj letërsive më të vogla, në rrugëtimin e tyre drejt zgjerimit të zonës së njohjes dhe të konfirmimit të tyre. Më së pari, do të duheshin të ishin nismat institucionale, që me gjithë ndonjë paraqitje të dyanshme, janë ende të pakta.
Do të duhet të përmendnim si arsye edhe rolin që mund a duhet të luante për letërsitë e vendeve si Shqipëria dhe të tjerat të ngjashme me të, prania e një autori të suksesshëm – autori qendër. Pas autorit të "gjuhëve të vogla" qëndron përherë një autor përfaqësues, që luan rolin e shënjuesit. Por a qëndron dikush a diçka mes këtyre letërsive. "Askush!", është përgjigja kur vjen fjala për mbështetjen institucionale. Ndërkohë, lidhur me praninë e autorit – qendër Bukova, për rastin shqiptar shprehet: "…që nga momenti kur emri i Kadaresë bën të ditur praninë e vendit në hartën letrare, shanset janë të hapura automatikisht për autorët e tjerë shqiptarë".
Vonesat, mosprania, izolimi dhe tkurrja e një letërsie në vetëm pak emra u kanë treguar autorëve më të rinj se transporti letrar përmes përkthimeve dhe botimeve në kultura të tjera nuk është thjesht çështje emrash të përveçëm dhe dëshirash vetjake. Nevoja për komunikim është më e madhe sesa humbja e qëllimeve për ta përcjellë pjesën e pazbuluar të letërsisë shqiptare.
Ndërkohë, prania e dy tipareve: ai i monopolit të emrave (janë thuajse po ata emra) dhe i hapësirës së gjuhëve të përkthimit (që, me ndryshime të pakta, mbetet po ajo) dëshmon se me gjithë lëvizjen, letërsia shqipe vazhdon të përhapet ngadalë.
Edhe prirja për zgjerim të hapësirës gjuhësore drejt çekishtes, polonishtes apo gjuhëve që u shfaqën pas shthurjes së ish-Jugosllavisë, është shoqëruar me skepticizëm, pasi aty vërehet më shumë zell sesa profesionalizëm, më shumë rastësi e përpjekje të vetë autorëve sesa ai proces i pritshëm dhe i njëmendtë i përfaqësimit të një letërsie dhe të një kulture përtej kufijve të saj politikë.
Deri më sot, në mënyrë ironike, politikat kulturore të institucioneve kanë qenë shkëmbime formale, të ngjashme me operacionin e shkëmbimit të pengjeve në brezin fqinj: – të jap një autor / më jep një autor. Por zgjerimi i hapësirës kulturore dështon sa herë që oferta e brendshme letrare nuk bëhet pjesë e një sistemi më të gjerë. Rastësia apo thjesht dëshirat, që kanë zëvendësuar sistemin, nuk mund të jetë "eureka" të përhershme.
Përpjekjet, që deri më sot u ngjajnë më tepër përpëlitjeve, vetëm sa e përforcojnë ndjesinë se në marrëdhëniet mes vendeve të rajonit (marrëdhënieve politike, diplomatike, ekonomike) ndërprerja, më shumë se kudo tjetër, ndihet në marrëdhëniet kulturore. Arsyet, përfshi këtu mosvëmendjen, mungesën e strategjive, mungesën e përkthyesve, nacionalizmin kulturor apo mosgatishmërinë në përurimin e kulturave të vendeve fqinje, mund të jenë të shumta, por jo aq të mjaftueshme sa të përligjin këtë mungesë, që për saktësi të termit do qe e mira ta quanim me emrin e vet: vonesë e secilit prej nesh në kulturën e tjetrit.
Kësisoj, hartimi i një përmbledhjeje letrare, ardhur nga një vend 'i huaj', i cili, ndonëse fqinj, mbetet ende pak i njohur, kulturalisht ngjall kureshtje. Sidomos për pyetjen nëse është apo jo Shqipëria një vend normal, për sa i përket rrjedhave letrare.

II
Do të duhej pra, që kjo ngjarje letrare të trajtohej si e zakonshme, të mos tërhiqte shumë vëmendjen, të mos vështrohej me çudi dhe të mos prodhonte lajm për mediet. Por kjo ndodhí normale për shkëmbimet kulturore, sidomos mes kulturave fqinje, ka ngjallur po aq habi, sa ç'ngjallte dikur kalimi ilegal i kufirit prej ndonjë kokëkrisuri. Shkaku? I thjeshtë. Një antologji letrare mëton ta kapërcejë përkufizimin e saj kuptimor, që e mban të lidhur me përfytyrimin e një buqete lulesh, siç na e sugjeron etimologjia për fjalët ἀνθολογία apo florilegium. Domethënia ka rolin e vet, duke filluar që nga arsyeja e të qenit bashkë në këtë përzgjedhje këtyre emrave dhe jo e të tjerëve, që mund t'u ishin bashkangjitur atyre. Autorët e kësaj antologjie janë krijues, që e nuk e kanë kufizuar letërsinë vetëm në shkrimësinë e teksteve, por përdorin atë si një mjet komunikimi intensiv dhe të zgjeruar edhe përmes mediumeve të tjerë. Vetë kjo antologji i ngjan si një network-u jo vetëm mes autorëve, por edhe mes shoqërisë ku këta autorë kontribuojnë.
Pavarësisht sesa kjo shoqëri i lexon këta autorë, ata ia kanë dalë të shmangin anonimatin.
Përtej pretendimit për t'i sjellë të gjithë autorët më të zëshëm të viteve të fundit, kjo antologji e teknikave mikse në prozë dhe në poezi shfaqet si udhërrëfyes letrar.
Ngritur mbi kritere estetike, ky botim mëton të krijojë një çarë prej nga hyn drita, një spotlight apo një sonnenschein për të njohur e kuptuar atë që botohet dhe që është ende proces letrar në Shqipëri.

III
Dymbëdhjetë autorët (Lindita Arapi, Darien Levani, Mariklena Niço, Lindita Komani, Flurans Ilia, Lisiana F. Demiraj, Eljan Tanini, Gresa Hasa, Arti Lushi, Sabina Veizaj, Edon Qesari, Albana Nexhipi) vijnë si kreshta e një vale më të gjerë shkrimtarësh që, prej më se një dekade, komunikojnë me lexuesin e tyre.
Duke u botuar fillimisht në revistat "MM", "Mehr Licht", "Milosao", por veçanërisht në revistën "Poeteka", apo duke lexuar në festivalin eponim, këta autorë kanë ngulmuar ta përfshijnë krijimtarinë e tyre brenda peizazhit kulturor të vendit. Pikërisht nga një kulturë e tillë, e aktit të botimit dhe e recitaleve leximore është hartuar kjo përzgjedhje.
Në dallim nga paraardhësit, që u identifikuan me grupime estetike, ideologjike, me avangardën apo brezin letrar, autorët e rinj nënvijëzojnë rëndësinë e vetjakes në krijimtari dhe ndjesinë e plotë të lirisë së brendshme. Gjithsesi pa i shpëtuar krejtësisht militantizmit social, këta autorë mblidhen jo rreth një estetike apo ideologjie të caktuar, por rreth një energjie kulturore debatuese. Të jetë kjo antikultura e re që, teksa ndjek shtegun e hapur nga avangarda e pas viteve '90, i kundërvihet zbrazëtisë që krijohet sa herë që rendet ndërrohen përmes përmbysjeve dhe kur pragmatizmi ngre krye si zot i jetës së globalizuar? Pavarësisht se nuk kanë mundur ende të çlirohen nga format light të narcizmit dhe të ekzibicionit mediatik, autorët e kësaj breznie nuk i shqetëson më magjepsja e lexuesit përmes të ashtuquajturave 'tema të mëdha', simbolika mbresëlënëse, mjetet dhe instrumentet stilistikorë të sofistikuar. Këto nuk janë më as materia sunduese, as muza ndjellëse dhe as gurra ushqyese për këta autorë, madje edhe në ato pak raste kur ndonjërit prej tyre e tradhton fjalori dhe teksa e lexon të bëhet se takon ndonjë romantik të vonuar a një dadaist të ripërtërirë. Edhe kur nuk i kanë ende përgjigjet, këto tekste paraqesin dilemat (Tirana pa miqtë / Tirana bez prijateljaPo ju z. Lushi, ç'mendoni? / A vi g. Ljuši, što mislite?Kutia / Kutija; Nevojë për patetikë / Potreba za patetikom).
Një ndjenjë improvizimi, i prejardhur prej kulturës rockjazzrap dhe punk në komunikim e përshkon këtë antologji, duke e bërë ambicioze këtë krijimtari.
Vetëmbrojtja nga mosleximi duket se është ajo që e shtyn këtë prirje drejt mjete të arteve të tjera, me forma më komunikuese. Ndërkaq, sukseset e arritura lehtë, përmes kritikës së lirë, mbetet rrezik për këta autorë të mikluar më fort nga media, sesa nga shtëpitë botuese dhe nga kritika e mirëfilltë. Por mes poetëve dhe prozatorëve të kësaj antologjie ka dallime dhe shenja afrimi. Nëse krijimtaria e Lindita Arapit, përveç vlerave të spikatura letrare, shfaqet simbolikisht në këtë antologji edhe si ura lidhëse mes brezit të viteve '90 tashmë të afirmuar dhe atyre të viteve 2000, një autor tjetër sapo e ka provuar shijen e botimit të librit të parë. Të tjerë kanë provuar vlerësimet përmes çmimeve letrare apo përkthimeve në gjuhë të huaj, ndërkohë që ndokush është ende në fillesa, numëron dorëshkrimet apo e qarkullon krijimtarinë në versionin oral të leximit në kulmet letrare.
Siç vërehet, panorama nuk është aq e varfër. Por as përkatësitë, as formimi apo të kaluarat e ndryshme letrare, as ngjashmëritë mes tyre dhe as pangjashmëritë me brezin letrar paraardhës nuk i kanë penguar këta autorë të shfaqen të unifikuar në ndjeshmëritë e tyre ndaj asaj që ndodh brenda shoqërisë.
Paradoksalisht zëri autorial dëgjohet i impostuar: nga out në in. Është kjo shenja paralajmëruese e mbylljes, rikthim në perspektivën radikale të vetmisë së individit krijues apo një formë e komunikimit bashkëkohor mbetet ende e hapur? Syri i brendshëm zhytet te vetja, për të propozuar të vërteta më jetëgjata se e përditshmja, apo ato të propozuara nga propaganda kulturore, sidomos kundrejt një teme gati tabu si marrëdhënie, të cilën e kanë prekur thuajse të gjithë autorët pjesëmarrës, duke hartuar kështu një mikroantologji brenda antologjisë (Nënat / Majke; Grua / Žena; Ime më / Moja mati; Karmin / Ruž;).
Nuk bëhet fjalë për vizione apo rebelim, të ngjashëm me të beat generation, por refuzimi si dimension social është pjesë e teksteve të tyre letrare (Në cep / Iz kuta; Pikturë në lëvizje / Slike u pokretu; Udhëtimi / Putovanje; Pasqyrë për çatdhesim / Zrcalo domovinogubitništva).
Përtej asaj që te këta autorë do e cilësonim si energji të re kulturore, refuzimi postmodern si një konstante, u ka dhënë teksteve të tyre më shumë pavarësi, por njëkohësish edhe më shumë vështirësi për t'i klasifikuar apo për t'i bërë pjesë e një tradite letrare.
Tematika e teksteve të këtyre autorëve përjeton, ndoshta si pakherë në letërsinë shqiptare, zgjerimin e zonës së vetmisë. Kjo ndjesi, e pampiksur ende te këta autorë, shfaq dramatikën e vet po ta vendosim përballë gjendjes së të qenit vetmitar në epokën shoqërive të hapura dhe të interkomunikimit.
Gjurmët e përjetimeve sociale, emocionet në bashkësi, si pjesë e trashëgimisë së të shkuarës, janë zhdukur nga tekstet. Duket si fillesa e shfaqjes në formë letrare e krizës së njeriut të shoqërive postdiktatoriale, shoqërive të mbyllura dhe të pashëruara ende nga autoritarizmi, por duhet ende kohë që magma të mpikset.
Poetika e intimes ka një armik të fortë edhe në këtë antologji: – masskulturën, përjetimin masiv, globalizimin e ndjesive, pra, që shfaqet si profili i dytë i krijimtarisë. Qenia e gënjyer prej utopisë së dy sistemeve, të komunizmit dhe kapitalizmit, që mbërriti i vonuar në Shqipëri, ia la vendin krijesës që zhgënjehet nga gjithçka. Liria e brendshme në tekstet e kësaj antologjie shndërrohet në vetmi të brendshme.
Peizazhi human deformohet po aq sa edhe peizazhi urban i vendit, që përditë e më shumë humb një herë natyrën dhe një natyrshmërinë e sjelljes. Një shoqëri plastike, klon, duket se po afrohet, po të lexosh disa prej teksteve të kësaj antologjie. (Nga dritarja e vogël e shtëpisë sime / Sa malenog prozora moje kuće; Jashtë çmendinës / Izvan ludnice). Pas kësaj, në tekste shfaqen edhe gjurmë të veçimit, homofobisë, përjashtimit shoqëror, madje edhe të etnocentrizmit, si një përndjekjeje (Në cep / Iz kuta; Njeriu në anën tjetër / Čovjek s druge strane). Aty ndeshim forma të qëndrimit ironik edhe ndaj së keqes, kur është pritur kundërvënia ndaj saj, së paku letrarisht.
Trajtimi thjesht si paradoks social i disa fakteve të rënda të deformimit të jetës shqiptare, të cilat merren si pikënisje për tekstin letrar, bashkë me shpjegimi përmes logjikës së të absurdit dëshmon imagjinatë të autorit dhe dëshirën për të modeluar një shoqëri përmes veçimit, por jo edhe fuqinë për të kundërshtuar këtë deformim human (Gjokset / Grudi).
Por sakaq, ndihet edhe pasurimi të letërsisë me tema të patrajtuara gjerësisht më parë, të tilla si marrëdhënia e individit me trashëgimitë dhe traditat, roli i tabuve (Tjetri / Drugi; Në shtëpinë e marrëzisë / Luda kuća), mitet lokale (Toka ime / Moja zemlja ) dhe mitologjitë ndërkombëtare (Bastisje tingujsh mittle-europianë / Racija mittle-europskih zvukova).
Përveç krijimit të këtij mozaiku, në këtë përmbledhje i është kushtuar vëmendje edhe shmangies, me sa ka qenë e mundur, e cliché-ve dhe të ashtuquajturës 'letërsi me porosi'. E kam fjalën këtu për prirjen e vërejtur në letërsitë e rajonit tonë, për një rikthim të cliché-së tematike, që cilat prej vendeve të caktuara mirëpresin dhe brohorasin vetëm disa tema të paracaktuara. Në rastin shqiptar këto kanë qenë cliché me tema bunkerësh, gjakmarrjesh, burrneshash, ekzotikë false, Kanun, prostitucion, banda kriminale, trafikim klandestin, shpikje të çuditshme shqiptare brenda komunizmit etj.
Këto trajtime, të lodhura dhe të shpërdoruara tanimë, janë mbajtur disi larg në përzgjedhje. Pjesë e kësaj përzgjedhjeje letrare janë edhe disa autorë që krijimtarinë e tyre e kanë ngjizur larg atdheut dhe vendlindjes. Duke minimizuar nostalgjinë si kriter estetik dhe lehtësinë e qortimit apo lëvdatës së veseve a virtyteve kombëtare nën ndikimin e lentes zmadhuese të distancës, këta autorë duket se plotësojnë panoramën me 'tjetrin' tonë të brendshëm. Dhe sa herë që flasim për 'Tjetrin', kujtohem për një instrument të hershëm, të cilin gjyshërit tanë, lundërtarë të brigjeve të Adriatikut, me siguri e kanë njohur dhe e kanë përdorur. E kam fjalën për tejqyrën. Tejqyra ishte mjeti që, përmes lenteve, na e sillte Tjetrin më pranë. Prej tejqyrës dikur ishim në gjendje që jo vetëm ta dallonin Tjetrin, por edhe t'i njihnim sjelljet dhe tiparet e tij të veçanta.
Herë qëllimshëm dhe herë me mendjelehtësi, ndodhte që tejqyrën e vinim mbrapsht. Atëherë Tjetri pranë nesh degdisej larg, në fund të botës, bëhej i padukshëm, i panjohur dhe i paqenë, siç shpesh janë edhe letërsitë tona. Shpresoj që kjo antologji të jetë një farë tejqyre, vendosur në anën e duhur, nga lentja që zgjon kureshtje, afron. Përtej kësaj rri dhe dëshira për ta nxitur vëmendjen e lexuesit dhe të botuesve, jo vetëm të këtyre autorëve apo ndaj autorëve që nuk janë pjesë e kësaj antologjie, por letërsisë së 'Tjetrit' në përgjithësi. Atij që mungon në librari, biblioteka, revista letrare dhe panaire libri. Për të pohuar atë që tashmë e dinë shumë prej nesh: se letërsia, e panjohur, e papritur, delikate, e fuqishme, mbirë si një fije bari mes plasave të betonit, mbetet pjesë e së mirës mes nesh.

/Mapo.al/

Total Pageviews