22 May 2018

Bottomed POETEKA & Reading Balkan: Do we know much about the contemporary literature of our neighbouring countries

Botimet POETEKA & Reading Balkans collaboration: 

A short report on yesterday's "Ditënetët e Librit" (organised by KLIK EKSPO GROUP & Tirana International Book Fair - supported by Albanian Ministry of Culture.)

Do we know much about the contemporary literature of our neighbouring countries or are the doors closed to others than literary classics? 
Poeteka Albania and Botimet poeteka believe that contemporary authors from the Balkans deserve more attention and promotion. 

They have so far published works by authors such as Tomaz Salmun, Luan Starova, Gerogi Gospodinov,  Xhevahir Spahiu, Srdjan Valjarević, Nikola Madzirov, Ardian Kyçyku, Faruk Šehić, Arian Leka, Emir Imamović Pirke, Ben Andoni, Vladimir Arsenijević, Laura Smaqi, Lejla Kalamujić, Andrej Nikolaidis, Aleksander Hemon, and many others. 

Thanks to the "Poeteka" lit-festival, literary residence "Poeteka - Tirana in between" and cooperation of important institutions such as the Ministry of Culture, Traduki, Creative Europe, the Goethe Institute or recently the Reading Balkans Program, over 35 authors from the region and Europe have visited and created their works in Tirana.

During her stay at "POETEKA - Tirana in Between" literary residence, Emina Žuna will be taking part of the "Ditënetët e librit" book festival in Tirana, Albania.

The event and the meeting took place on May 17th at 12.30 at the National Historical Musem. 
Ben Andoni (translator, cultural journalist), Milena Selimi (translator, advisor to the Minister of Culture), dr. Silvana Leka (director of Publishing Poeteka), dr. Arian Leka from the Academy of Albanological Studies and special guest, Emina Žuna discussed on the role of translators in theBalkans, residency program and Poeteka publishing, a publishing house, that focuses on regional literature.


Botimet POETEKA: DEBAT - Sa e lexojnë ballkanasit letërsinë e njëri tjetrit?

19/05/2018, 10:10

Sa lexojnë njëri tjetrin ballkanasit? Një takim ku janë përfshirë shkrimtarja, gazetarja dhe psikologia nga Bosnje-Hercegovina, Emina Žuna, e cila është fituese e bursës së Rezidencës letrare, "Poeteka-Tirana in Betëeen, përkthyeset e njohura Dorota Horodyska, përkthyesja Maria Roces Gonzales. Pse letërsia shqipe nuk po funksionon jashtë kufinjve? Kur Kosovë Shqipëri janë 6 milionë shqiptarë, pse vazhdon të botohen libra me vetëm 300 kopje? 

Nga Violeta Murati

Në vitet '700, në një të premte, në Bibliotekën Mbretërore të Pallatit të Shën Xhejmsit në Londër u bë një nga betejat më të përfolura mbi librat; beteja mes klasikëve e modernëve.

Rrëfimi i kësaj ngjarjeje që përplasi dijet, epokat, letërsinë, artin, shkencëtarët  ka hyrë në këtë erë të letrave si nyjë historike duke u pasqyruar nga Jonathan Suift në librin "Beteja e librave", e sjellë edhe në shqip, nga botimet "Zenit", përkthyer nga Azem Qazimi. Ky debat i shumëpërfolur  përmbi dijen e lashtë e moderne mbante kontekstin e mecenatizmit politiko-aristokratik dhe pedantizmin bizantin të akademikut.

Epika rilindase, tragjedia neoklasike, disa forma lirike, si odet dhe satira (si në vargje, ashtu edhe në prozë), e shpallin hapur borxhin e tyre – natyrën e tyre si imitatio dialektike – ndaj pararendësve grekë dhe latinë. Ishte krejt e ligjshme të pohoje se letërsitë në gjuhët popullore, që lindën si rrjedhojë e së tatëpjetës së communitas-it helenistiko-roman, s'ishin veçse shtojca të Homerit dhe të Virgjilit, të Senekës dhe të tragjikëve grekë, të Pindarit, të Horacit dhe të Juvenalit. Megjithatë, ekzistonin përjashtime, që përbënin në vetvete një sfidë: në veçanti, toskanishtja popullore, që Dantja e zgjodhi si gjuhë të Komedisë, apo të folmet që përdorën Miltoni dhe Marini. Veçse ndjeshmëria mbizotëruese ngelej thelbësisht postklasike dhe përtëritëse – këto fjalë janë të George Steiner që shoqëron parathënien e "Beteja e librave". Polemika midis të lashtëve dhe modernëve mori vrull të ri dhe magnetizoi kërshërinë publike falë tri lëvizjeve shpirtërore, shkruan Steiner. E para qe përhapja e shkencave post-galileane dhe post-karteziane. Nëse natyra "fliste" vërtet gjuhën e "matematikës", siç mëtonte Galileu, ajo e folme, sado thellë që të ishte e rrënjosur në gjenialitetin e Euklidit a të Arkimedit, qe de facto në zhvillim, me të tjera fjalë, shumë më e përparuar sesa shëmbëllesat më largpamëse të antikitetit klasik. Frensis Bekoni, figurë me ndikim madhor, kish shpallur botërisht se shtëpia e shkencës kishte dhoma ende të kyçura, që shikonin drejt botësh fare të pashkelura, drejt një novum organum-i teorie e praktike, të cilin as të lashtët dhe as skolastët aristotelianë nuk e rroknin dot.

Nuk mjaftonte vetëm gjenia e Homerit apo e Ovidit që i bënte veprat e tyre shembullore dhe ideale. Bri tyre, thotë Steiner gjithçka që qe shkruar më vonë dukej kalimtare dhe e përkohshme. Por tani, me ngadhnjimin e gjuhës frënge dhe me njohjen e "klasikëve" ndërkombëtarë si Shekspiri dhe Servantesi, ajo pabarazi nuk ishte më gjithaq e dukshme. Edhe Moderniteti ishe në gjendje të prodhonte kryeveprat e veta të qëndrueshme dhe mëtuesit e tij për majat e Parnasit. Kurora e dafinës kishte kaluar nga Virgjili te Dantja, nga Dantja te Tasoja dhe nga Aristofani te Molieri. Mos vallë La Fonteni ishte më pak "klasik" se Ezopi? Ky është një rast se si çështjet letrare krijojnë debatet më të mëdha, ekzistencialë si ky rrëfim i Suiftit, ndërsa duke u zhvendosur sot në Ballkan kur kantonet politike kanë zgjeruar hartën e komunikimit kulturor, jemi në një "konflikt" letrar: klasikët apo bashkëkohorët?! Ja çfarë ndodh në Ballkan në një tryezë modeste me një grusht përkthyesish pa nismë zyrtare, por në vullnete për të zbuluar e njohur, cilët janë autorët e Ballkanit, sa lexohen nga njëri tjetri.

Përkthyesit e Ballkanit, klasikët apo bashkëkohorë?

"Bisedojmë jo për 'klasikët' dhe 'emrat e mëdhenj', por për letërsinë më të re, letërsinë bashkëkohore të Ballkanit" me këtë qasje është hapur një debat që shkon në një pikë nevralgjike, që deri sot e ka penguar politika. Njohja e letërsisë mes vendeve të Ballkanit në një moment rreh të hapë sytë se çfarë është shkruajtur, e sidomos çfarë shkruhet sot në rajon. Pse kemi mbetur në klasikët e gadishullit? Duket sikur ky është problem i secilit vend, dhe flitet për izolim të rajonit ndër vete. Por takimi i mbajtur në festivalin "Ditënetët e librit", të sigluar "Një copëz Ballkan nga "Ballkoni i Botimeve Poeteka – Balkan from Balkony" vuri përballë shkrimtarët, përkthimet dhe përkthyesit e tyre duke parë rolin e botimeve nga "gjuhët e vogla" të gadishullit, që, edhe pse muret formalë janë rrëzuar, vazhdojnë të mos komunikojnë mirë mes tyre. "Besohet se rekordet janë vendosur dikur dhe gjithë sa shkruhet sot nga autorët bashkëkohorë nuk matet dot me kryeveprat e Boris Pahor, Vladimir Bartol, Mirko Kovać, Ivo Andrić, David Albahari, Meša Selimović, Danilo Kiš, Luan Starova, Drago Jančar, Blaze Koneski, Odisea Elitis, Niko Kazanzaqis, Mircea Eliade,  Lucian Blaga,  Nikolay Haytov, Valeri Petrov etj. Ky është pak a shumë muri i pakalueshëm  i "bukurisë klasike" me të cilin ushqehen stereotipet e botuesit dhe lexuesit shqiptar. Nëse shkimtarët e rinj të rajonit nuk ngjasojnë me "dinozaurët letrarë" dhe nëse më të rinjtë nuk shkruajnë stilistikisht si ata, duke iu drejtuar temave të tyre "të mëdha universale e kombëtare, letërsia e tyre nuk vlen dhe nuk meriton vëmedje.", ndan Silvana Leka në ligjëratën e saj, "Paragjykimet ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve", si shkas në nxitjen e bisedës, në rreth dy orë për përkthimet në gjuhën shqipe, mbi përkthyesit shqiptarë dhe rolin e tyre jo vetëm në sjelljen e letërsisë bashkëkohore të Ballkanit në gjuhën shqipe por edhe në përkthimin e shkrimtarëve shqiptarë në gjuhët e "vogla" të Ballkanit. Moderuar nga Arian Leka, i cili bashkëbisedoi me përkthyesit Ben Andoni dhe Milena Selimi, kontributorë të spikatur të letërsisë ballkanike.

"Nuk kemi hekurudha, s'kemi komunikim të lirë, gjërat i bëjmë vonë, dhe ka shtete që nuk duan të jenë pjesë e Ballkanit, duke thënë se kemi një këmbë në Evropë", thotë Arjan Leka, moderator i bisedës mes përkthesve Ben Andoni dhe Milena Selimi, kontrobutorët më të spikatur në vite të fundit të letërsisë ballkanike.

Leka ka folur për një përvojë konkrete se si botimet "Poeteka" dhe rezidencat letrare të iniciuar prej tij, prej gjashtë vitesh kanë mundësuar njohjen e autorëve ballkanas me Shqipërinë, letërsinë e saj. Kur në anën tjetër "kthimi në shtëpi" i këtyre autorëve është shoqëruar me dedikime shqiptare, duke dhënë ndihmesë për njohjen e letërsisë shqipe, dhe në kalimin e mureve të komunikimit mes vendeve.

Në shqetësimin e shkrimtarit që shkruan në këtë kohë, dhe fatit të letërsisë bashkëkohore, Leka thotë se perceptimi i krijuar mbi letërsinë e fqinjit është e mbyllur me klasikët, ndaj në bisedë orientimi mbeten autorët bashkëkohore, njohja e tyre.

Referuar përkthyesve prezentë, përvojat e tyre flasin për kushte të vështirë të veprimit të tyre jashtë Shqipërisë, sidomos kur bëhet fjalë për njohjen e letërsisë shqipe, pa përmendur gjuhët "tradicionale" prej nga dolën përkthyesit më klasikë si nga gjermanishtja, gjuha italiane apo frënge. Në këtë ironi Leka shprehet se "po bëjmë luftë për lexues të huaj, por kemi humbur lexuesin tonë, ku librat dalin me 300 kopje". A është mosbesimi se nuk ka letërsi të re? Përkthyesja nga gjuha bullgare, ndër më kontribueset, Milena Selimi, duke treguar përvojën e saj, në intesitetin e përkthimeve të fundit, flet për letërsinë e mirë, por edhe të vështirë bullgare, por sheh me optimizëm sistemin e krijuar në përkthim, referuar sidomos programeve të Tradukit, apo Creative Europë, ku cilësisht letërsia bashkëkohore ballkanase ka gjetur "strehë"edhe në shqipe.

Përkthyesja e njohur, me një përvojë 30 vjeçare në përkthimet e shqipes, e cila ka përkthyer Kadarenë, Kongolin, Lleshanakun, Lubonjën dhe Aliçkën është shfaqur e rezervuar për fazën ku është letërsia bashkëkohore sot, dhe komunikimin e saj së paku në gjuhën polake, duke u bashkuar me vështirësitë që kanë shtëpitë botuese në këtë marrëdhënie të re.

E ndodhur në këtë ballafaqim, shkrimtarja, gazetarja dhe psikologia nga Bosnjë Hercegovina, Emina Zuna, e cila është fituese e bursës së Rezidencës letrare, "Poeteka-Tirana in Betëeen", pjesë e programit "Reading Balkans, 2018", ka pasur një mbërritje interesante në Tiranë. Në ironi, ka treguar se për të ardhur në kryeqytetin shqiptar i është dashur të kalojë transit nga Vjena. "Jemi kaq afër dhe nuk munda të vij në Tiranë, vetëm ta kaloja transit nga Vjena", thotë Emina. Në këtë metaforë të njohjes, shkrimtari Arjan Leka është ndalur të kujtojë se "ndihma" e ardhur nga BE, apo operacionet letrare si Traduki një ditë mund t'i shterojnë paratë, dhe sërish do gjenden vetëm. Për ta shfrytëzuar këtë periudhë si një mundësi të të ushtruarit, në njohjen e njëri tjetrin, kjo dorë përkthyesish e kuptojnë sa ironike është distanca, sa të afërt në kufinj, e sa të pamundur për t'u njohur.

Shkrimtarja boshnjake, e interesuar për vijën komuniste në Shqipëri, thotë se të njëjtat probleme janë edhe në Bosnjë, ku interesi për letërsinë anglisht folëse është më i madh, duke pasur të njëjtin perceptim për letërsinë  ballkanase. Referuar problemit të shumëzimit të mediave sociale Emina thotë se steriotipi për shqiptarët është ajo e kohës së Enver Hoxhës, ashtu siç kthen vështrimin nga boshnjakët e saj kur thotë se të ndodhur në luftën e klikimeve, steriotipi për to vazhdon të jetë mbi autorët klasikë të Ballkanit si Mesa Selimoviç, Ivo Andriç dhe Ismail Kadarenë dhe jo tek autorët bashkëkohorë.

Rasti shqiptar është atipik, thotë shkrimtari Arjan Leka, duke iu referuar botimeve shqiptare, se si ka humbur dhe copëzuar lexuesi, ndërsa letërsia shqiptare, e vogël, në përpjekje për të kapërcyer kufinjtë, funksionon ende e mbyllur.

Nëse vendet e tjera të Ballkanit, sidomos ato sllave kanë një lexues më të gjerë, dhe tregu i librit ruan konstanten e saj, Leka thotë se në këtë moment kur askush nuk na pengon të shkojmë në Kosovë, dhe shqiptarët janë bërë 6 milionë libri vazhdon të shitet me 300 kopje. "Ne nuk komunikojmë me librat tanë shqip, ne vazhdojmë të botojmë të ndarë nga njëri tjetrit". Në këtë ironi eufemike, Leka ndalet në sistemin arsimor, e botën akademike në krahasim me numrin e mësuesve, e pedagogëve (si blerës të mundshëm), librat dalin vetëm me 300 kopje. Ndaj pyetja është vetiu një "karmë", pse nuk lexohet?

Përkthyesja e njohur Dorota Horodyska tregon përvojën e lexuesve polakë, me të njëjtat probleme me letërsinë ballkanike, krahasuar me letërsinë angleze, kur flitet për globalizmin: "Librat shqiptar në këtë moment duhet të jenë pesëfish më të mirë, se sa librat komercialë anglezë. Në Poloni, ne kemi probleme edhe me Kadarenë. Ka ikur moda e letërsisë klasike, po botohen nivele mesatare nga letërsia botërore".

Maria Roces Gonzales, e njohur me Shqipërinë qysh në fillim të viteve '80-të, pasardhëse e përkthyesit të shqipes, Ramon Sanches, tregon se letërsia shqipe hyn në gjuhën spanjolle nga Franca, dhe së fundi për rritet numri edhe nga botimet italiane. Gonzales ka folur se është e vështirë për botuesit pranimi i letërsisë ballkanike, pasi edhe atje lexohet pak. Ajo ka përkthyer Kongolin dhe tani Bashkim Shehun, ndërsa ka treguar se ka në dorë Epikën legjendare shqiptare, por rrëfen se është shumë vështirë. Me përkthimin e saj të fundit nga Kadare, "Mëngjeset në Kafe Rostand", Gonzales shpreh se janë botuesit që e rekomandojnë çfarë të përkthejë, edhe pse dëshirë e saj do ishte të përkthente nga Kuteli apo Poradeci.

E gjithë kjo hartë e Gonzales vjen pas viteve '90-të, pasi tregon se në Spanjë kishte problem, pasi nuk kishte asnjë përkthyes nga letërsia shqipe, dhe në bibliotekat e tyre, në ironi, ekzistonin vetëm veprat e Enver Hoxhës.

Ndërsa biseda mbyllet me përcjelljen, respetimin e letërsisë së Ballkanit kur vetë shkrimtarët apo botuesit bëhen pengesë të njëri tjetrit duke vazhduar të botohet letërsi nekrofile. Një pamje e zymtë, për një debat ende të panisur, por të prekur edhe pse mundësia shqiptare për lexuesin e madh është realitet. Hapi është konkret: paraqitet e para antologji poetike në gjithë gjuhët e ballkanit, të përkthyer nga Shkëlzen Maliqi.

Pse ballkanasit nuk besojnë se nga Shqipëria mund të vijnë kryevepra?

Ndeshen dy forma paragjykimi. Serbët, kroatët, maqedonasit, malazezët, boshnjakët, sllovenët apo edhe më gjerë bullgarët, rumunët apo grekët zor se besojnë se prej Shqipërisë mund të vijë kryevepra të pritshme. Deri ku e në ç'masë qëndron kjo e vërtetë? A kanë ata dijeni se çfarë po ndodh sot në arenën letrare shqiptare? A janë në kontakt me botues, me çmimet, me autoritetet që mbështesin kulturën e shkruar apo dhe me autorët vetë?

Po ashtu, edhe prej Shqipërisë vjen i njëjti mosbesim. Kryeveprat e fqinjëve janë bërë dikur dhe një herë e një kohë. Sot nuk ka të njëjtin nivel dhe të njëjtin vijim. Ato që shkruhen sot duhet të maten me kryeveprat e dikurshme dhe të ngjasojnë me llojin dhe modelin e veprave të Boris Pahor, Vladimir Bartol, Mirko Kovaç, Ivo Andriç David Albahari, Meša Selimoviç, Danilo Kiš, Luan Starova, Drago Janèar, Blaze Koneski, Odisea Elitis, Niko Kazanzaqis, Mircea Eliade, Lucian Blaga, Nikolay Haytov, Valeri Petrov etj. Ky është pak a shumë modeli i "bukurisë klasike" me të cilin ushqehet lexuesi shqiptar. Nëse nuk ngjason me këta shkrimtarë dhe nëse nuk shkruan stilistikisht si ata dhe me temat e tyre "të mëdha", letërsia që vjen prej këtyre vendeve shpërfillet dhe nënçmohet.

Por a kanë paragjykim botuesit dhe prej tyre edhe lexuesit shqiptarë se edhe prej letërsisë së re të rajonin nuk pritet diçka e re? Po në të vërtetë çfarë po ndodh? Mund të mjaftohemi sot vetëm me modelin e "bukurisë klasike" që vjen nga Ballkani? A është i vetëmjaftueshëm "klasicizmi ballkanik" edhe për kohërat në të cilat jetojmë? A mund të mbulojë kjo letërsi klasike edhe ato që ndodhën pas shpërbërjes  së ish-Jugosllavisë? A janë aty luftërat e reja të fundit të shekullit XX? A janë aty rizgjimet e nacionalizmave, lufta për identitete të reja, si identiteti për gjuhë apo format e etnocentrizmit dhe urrejtjeve të Ballkanit të ri? Sigurisht që jo. Përtej vlerave të tyre të pamohueshme e të gjithëkohshme, bukuria klasike e letërsisë ballkanase e ka të pamundur t'i përgjigjet çdo ndryshimi që ka ndodhur në strukturën sociale, shpirtërore dhe kulturore të ballkanasve të shekullit të ri. Atëherë duhen kthyer sytë se çfarë ofron letërsia më e re. Por a janë ata në të njëjtën hulli, duke shkruar me mjete dhe qasje të tjera kryeveprat e tyre? Sigurisht që po. Këtë e dëshmojnë sukseset ndërkombëtare të mjaft shkrimtarëve më të rinj nga Ballkani, që po publikohen nga botues seriozë në Gjermani, Francë, Itali, Britani, Spanjë. Pra kemi hyrë në një zonë kur letërsia më e re nga rajoni ynë po konformohet, krahas traditës letrare. Por a kemi hyrë edhe ne, me editorinë shqiptare në rrjedhat e letrave moderne dhe bashkëkohësinë ballkanike?

Dr. Silvana Leka

(Fragment nga ligjerata e mbajtur në takimin "Një copëz Ballkan nga "Ballkoni i Botimeve Poeteka – Balkan from Balkony")


http://www.mapo.al/ka-ikur-moda-e-letersise-klasike-po-botohen-nivele-mesatare-nga-letersia-boterore/


Përurim: "Historia e Shqipërisë përmes karikaturës"; Ben Andoni (Botimet Poeteka, 2018) - bashkëbisedim mbi historinë e karikaturës shqiptare

Ne "Ditënetët e Librit"u  përurua libri "Historia e Shqipërisë përmes karikaturës" me autor Ben Andonin (Botimet Poeteka, 2018). Të takim, bashkëbiseduesit trajtuat historinë e karikaturës shqiptare, që nga fillimet dhe tiparet e saj ndër vite. Në panel artistët e nderuar Bujar Kapexhiu, Ben Meksi, Shpend Bengu, Ardi Karanxha. "Ditëndtët e Librit", Tiranë, 19 Maj, 2018

Intervistë me përkthyesja e mirënjohur Janka Trifonova Selimi - Botimet POETEKA -

Zonja e nderuar dhe përkthyesja e mirënjohur Janka Trifonova Selimi, që për "Botimet POETEKA" solli në shqip vepra të shkëlqyera, si "Hotel Grand", të shkrimtarit kroat Renato Baretić, "Roman natyral", të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, esenë "Tespihet prej qelibari", të shkrimtarit nga Mali i Zi, Jovan Nikolaidis dhe së fundi edhe "Fëmijët e Hansenit", të autorit Ognjen Spahić, vjen me një rrëfim të rrallë për jetën dhe përvojat e saj njerëzore e profesionale në Shqipëri. Nderim.  
Bashkëbisedim me gazetaren e kulturës Fatmira Nikolli, stenda "Botimet POETEKA". Në "Ditënetët e Librit"

Për më shumë në faqet e "Gazeta shqiptare", 21 Maj, 2018

Janka Trifonova: Përkthimi e jeta ime me Skënder Selimin, e lumtur që nuk e braktisa më 1960

Fatmira Nikolli – Romani "Hotel Grand" i shkrimtarit të njohur kroat Renato Baretiæ merr shtyse nga ndodhitë e gjysmës së parë të viteve 90 të shekullit të XX, kur ish-Jugosllavia fillon të shthuret dhe "Hotel Grand", nga një "shtëpi e zakonshme", shndërrohet në një çerdhe prostitucioni. Autori vë në qendër një familje dhe fëmijë, që rritet në atë mjedis, pranë nënës dhe babait, që tek merren më këtë "biznes" të fshehtë rreken të ruajnë një imazh të rregullt.
Romani në fjalë i sjellë në shqipe nga 83-vjeçarja Janka Trifonova- Selimi bëhet shkas për një bisedë me përkthyesen. Ajo thotë se "e kam përkthyer me kënaqësi, e në momente të veçanta e kam lënë dhe nuk e kam vazhduar, sepse jam emocionuar ose jam tronditur nga ngjarjet e tij".
Mandej, vetë jeta e Trifonovës, i ngjet një romani. Ishin vitet 1950 kur vajza e re bullgare shkoi për studime në Moskë. Që në vit të parë, u njoh me një shqiptar, Skënder Selimin. Të rinjtë, u dashuruan dhe vendosën të ndërtonin jetën në Shqipëri. Me t'u kthyer, Skënder Selimi vë në skenë baletet e para në Filarmoninë e Shtetit dhe Teatrin e Operës, si "Zarena e humbur", "Zhurale Fadeta", "Laurensia", "Sheherezada", "Anusha" etj. Njëherit, Janka punonte në Radio Tirana- në qytetin që u kthye në shtëpinë e saj të dytë të vetme, kur Shqipëria vendosi të izolohej nga bota.
Në intervistën e saj për "GSh" gjatë festivalit "Ditënetët e librit" (që u mbajt në Muzeun Kombëtar nga KlikEkspo Group 16-20 maj) 83-vjeçarja Janka Trifonova- Selimi rrëfen jetën me baletmaestron shqiptar deri kur ai u nda nga jeta, nisur që nga vendimi i vitit 1960, për të mos e braktisur atë.
Trifonova – Selimi, ka sjellë nën logon "Botime POETEKA", katër shkrimtarë të njohur shquar të Ballkanit "Hotel Grand", të shkrimtarit kroat Renato Baretiæ, "Roman natyral", të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, "Tespihet prej qelibari", të shkrimtarit nga Mali i Zi, Jovan Nikolaidis dhe "Fëmijët e Hansenit", të autorit Ognjen Spahiæ. Rrëfimi i mëposhtëm, nis me përkthimin.
-Cilën kohë të Shqipërisë ju kujton "Hotel Grandi", trazirat e 1997-ës?
Më kujton disi trazirat, sepse sollën shumë të këqija. Libri sjell në vëmendje ndarjet e shteteve, ka shumë dhimbje- edhe pse ishte një kënaqësi e mëvetësisë së këtyre vendeve, kishte edhe dhimbje për shkak të shkëputjes nga diçka që e ke jetuar. Personazhi kryesor i romanit rritet në një hotel, ku ndodh diçka e rëndë- hoteli është edhe shtëpi. Ata e edukojnë fëmijën, por në hotelin-shtëpi ka krim, korrupsion, prostitucion. Fëmija njihet po aty me botën tjetër, atë që prindërit nuk ia kishin prezantuar. Sheh vetë gjithçka që ata ia kishin fshehur, njeh trupin e tij dhe bëhet dëshmitar në skena të rënda.
-Pse e sollët në shqip "Romanin natyral"?
Është një vepër postmoderniste, por edhe klasike. Kur historia personale e njeriut shkatërrohet, atij nuk i mbetet gjë tjetër veçse të bëhet mbledhës historish të huaja dhe të kthehet në pjesë të atyre historive. Një tekst shumë i thjeshtë… Një roman që nuk është e lehtë ta klasifikosh në asnjë kategori, një rrëfim i ëmbël dhe i pamëshirshëm, sa i errët, po aq dhe me humor, siç cilësohet nga botimi i tij në frëngjisht, është njëkohësisht "një kryevepër e vogël dhe e plot hijeshi rrëfimi dhe stilesh, të cilat kanë ndikuar që libri të botohet në 17 gjuhë me një sukses të plotë.


-Për të përkthyer "Fëmijët e Hansenit", çfarë ju ngacmoi?
Përmes metaforës brilante komunizëm-lebër, në veprën e tij të mirënjohur, "Fëmijët e Hansenit", shkrimtari malazez Ognjen Spahiæ, sjell me elegancë, por edhe pa mëshirë, pamjet e një bote që lexuesi i ka ndeshur me përmbysjen e regjimeve totalitare: frikën për ta thënë deri në fund të vërtetën, trishtimin, humorin dhe horrorin në kohë krizash. Është fundi i viteve 1980. Europa është gati të ndryshojë
përgjithmonë. Ndodhitë zhvendosen në një cep të humbur të Rumanisë, ku dy burra presin që realiteti dhe fati i lebrozit, që u ka rënë për pjesë, të ndryshojë. Romani, është një tjetër dhimbje e madhe, sepse ka të bëjë me izolimin. Izolimi ka horror e dhimbje, e dëshirë për të shpëtuar, e kur më në fund shpëton, del se je i vetëm, askush nuk të afrohet më.
-A janë shqiptarët e sotëm?
Nuk janë doemos shqiptarët e sotëm, sepse është kohë që jetuam brezi im. Por, nga ana tjetër, ne sot nuk pranohemi. Kemi dalë nga izolimi, por kudo që shkojmë na shohin me sy tjetër, jemi ende brenda spitalit të lebrozëve.
-Sot, 83 vjeçe, sa kujtimet keni lënë pas?
83 vjeçe, doni të thoni që kam jetuar izolimin? Do thosha që kam jetuar kohën time. Më ka rënë për hise, por e kam nisur me një ideal. Me besimin e madh në një ideal. E di se sot të rinjtë nuk besojnë më në asgjë, por ne aq besonim e aq ishim të frymëzuar nga ideali, aq ishim të lumtur. Nuk e di nëse mund të ketë një lumturi të tillë apo jo më, as sikundër nuk e di nëse mund të ketë një zhgënjim të tillë më. Sepse lumturia qe e madhe, por po aq zhgënjimi. Po aq shumë qenë momentet që duhej të mbijetoje edhe pse ishe i zhgënjyer dhe duhej të ecje drejt, të ruaje veten. Unë që isha e huaj duhet të ruaja ende më shumë emrin tim, pikërisht se isha e huaj. Rrugës, dëgjoja që shpesh herë të thoshin, "ajo, bullgarja".
-E vuanit? Ju shihnin si spiune apo thjesht e vuanit ju?
Jo, nuk më shihnin si spiune. Unë kam pasur fat, kam punuar në Radio Tirana dhe atje kam shkuar mirë me kolektivin, edhe pse Albert Minga thoshte se "ne ju shihnim, por nuk ju afroheshim". Nuk na afroheshin vërtetë.
-Kur keni ardhur në Shqipëri?
Unë kam ardhur më 1958 dhe sivjet bëj 60 vjet në Shqipëri.
-Me bashkëshortin u njohët në Moskë. Kur erdhët në Shqipëri, 2 vite më pas, Shqipëria i prishi marrëdhëniet me Lindjen. E menduat ndonjë moment të iknit?
Më 1961 kur ikën gratë ruse me të cilat unë kisha shumë miqësi, sepse i njihja që nga Moska, një prej shoqeve të mia më tha: a do vish? Avioni po niset dhe ka një vend bosh. Në asnjë çast nuk e mendova që të ikja.
-Po bashkëshorti çfarë ju tha, të rrinit?
Nuk ma tha asgjë. E vendosa vetë. Mund të them se çasti më vendimtar ka qenë më 1961, kur shkova në Bullgari. Im shoq më bëri një telegram ku më thoshte: Nisu sa më parë, se kështu është puna. U thashë prindërve, që duhet të iki. Im atë më kërkoi të mendohesha duke më bërë me dije se "do bëhet njësoj si me Jugosllavinë, do të mbyllen kufijtë". Unë isha me djalin e vogël me vete. U mendova gjatë dhe i thashë: "Nuk kam të drejtë të lë djalin pa baba". Nuk vura veten në plan të parë, nuk mendova për veten. Thjesht nuk doja që djali im, të humbte të atin, siç e kishte humbur im shoq.
Kur arritëm në Tiranë, im shoq më tha se ma kishte nisur telegramin, pasi e dinte që do mbylleshin kufijtë.
-Si e përjetuat ju Shqipërinë, si të vetmin fat tuajin?
Ka qenë e vështirë vitet e para. Më 1962, 1963, 1964 kam vuajtur jashtëzakonisht. Mendova se do mbetesha përgjithmonë jashtë dhe larg njerëzve të mi. U dobësova shumë dhe më mundonte mendimi se do mbetesha këtu, do vdisja këtu.
-Kishit dilema?
Po. Por më pas me kalimin e kohës, çdo gjë shqiptare mu bë e imja.
Im shoq ishte balet-maestro dhe bënte ekspedita, kthehej e më tregonte çfarë bënte. U mësova me çdo gjë.
-Si ka qenë jeta juaj me Skënder Selimin? Ai ishte i njohur e i vlerësuar, por si ishte në raport me ju?
Unë jam e lumtur që kam qenë pranë tij. Nuk kam asnjë peng, asnjë peng për ato vite. Ne, që kur jemi takuar, kemi vendosur të jemi bashkë dhe kemi qëndruar bashkë deri në fund, duke qenë e lumtur për çdo ditë që kam qenë pranë tij.
-Kur vendosët të rrinit me të e jo të ktheheshit në Bullgari, a ju tha bashkëshorti që bëtë gabim? A ndjehej fajtor që qëndruat këtu për të?
Ne kemi pasur lidhje të tillë, sa asnjëherë nuk e kemi vënë në dyshim nëse ai është fajtor, apo unë. Nuk mundesha të bëja atë fajtor, sepse ashtu mund të thuhet edhe se unë isha fajtore për jetën e tij, sepse e çuan pesë vite në Koplik.
-Prej jush?
Mua nuk më lëvizën, por lëvizën tim shoq. Unë punoja në radio dhe jepja mësim në një kurs për gjuhët e vogla siç quhej atë kohë. Skënderi që e çuan në Koplik, u përpoq të bënte çfarë mundej edhe atje. Bënte ekspedita në Malësinë e Madhe, krijoi një grup si ansambël dhe mbrojti disertacionin "Lirika koreografike".
-Ju kërkonte ndihmë Selimi për punën e tij?
Më kërkonte më shumë literaturë për temat që po trajtonte. Për çdo balet që vinte në skenë, unë kërkoja bibliografinë për të mësuar më shumë mbi arkitekturën e epokës, historinë, kostumet, e jo vetëm. I ndante me mua idetë e konsultohej. Por ai nuk kënaqej asnjëherë me atë që bënte.
-Kur u rikthyet në Bullgari?
Një herë pas 12 vitesh më 1972. Më pas më 1981 dhe pas 1990-ës. '90-ta ishte shumë e dhimbshme, sepse na u tha që mund të bëni kërkesë për pasaportë. Ikëm bashkë, unë me tim shoq dhe me djalin. Djali kishte lindur në Bullgari, por tani që do shkonte atje, do të vizitohej, se ishte i sëmurë. Unë e humba atje djalin, e u ktheva pa të.
-Kur keni filluar të përktheni?
Kur ishim në radio përkthenim pjesë letrare si "Kështjella" e Kadaresë. Kur kishte përvjetore poetësh e shkrimtarësh, e drejtori Thanas Nano na jepte 'viston' për përkthimet e leximet e ndryshme që duheshin bërë. Ndërsa, pas 1990-ës qe krijuar një kënd në një revistë për letërsinë ballkanike dhe nisa të përktheja tregime.

18 May 2018

Nga Silvana Leka: Roli i letërsisë në mpakjen e keqkuptimeve ndaj tjetrit

"Ballkani nga ballkoni"/ Roli i letërsisë në mpakjen e keqkuptimeve ndaj tjetrit


Fatmira Nikolli – Një ndalesë te roli letërsisë dhe i përkthyesve letrarë në ngushtimin e mosnjohjes dhe keqkuptimeve ndaj "Tjetrit", aq shpesh të përmendura në kontekstin ballkanik. Po sikur të shohim nëse letërsia na bashkon dhe na bën të kuptojmë sa ngjajmë, na vetëdijëson se keqkuptohemi, se njihemi pak e njihemi keq, se ka më shumë gjëra që na afrojnë se na largojnë? Në takimin e djeshëm "Një copëz Ballkan nga Ballkoni i Botimeve POETEKA" – Ditënetët e librit", Muzeu Historik Kombëtar, për rreth dy orë u bisedua mbi shkrimtarët e Ballkanit dhe përkthimet e tyre në gjuhën shqipe, mbi përkthyesit shqiptarë dhe rolin e tyre jo vetëm në sjelljen e letërsisë bashkëkohore në gjuhën shqipe, por edhe në përkthimin e shkrimtarëve shqiptarë në gjuhet e "vogla" të Ballkanit. E ftuara e veçantë e kësaj veprimtarie ishte prozatorja, gazetarja dhe psikologia nga Bosnje-Hercegovina, Emina Zuna. Ajo do të qëndrojë gjatë muajit maj në Tiranë, si fituese e bursës për në Rezidencën letrare, "Poeteka-Tirana in Between", pjesë e programit "Reading Balkans, 2018" dhe që prej 6 vjetësh zhvillohet në kryeqytetin shqiptar me mbështetjen e rrjetit TRADUKI, Ministrisë së Kulturës, Creative Europe, Ambasadës gjermane dhe Ambasadës austriake.
Shkrimtari Arian Leka bashkëbisedoi me përkthyesit e spikatur të letërsisë ballkanike në gjuhën shqipe, Milena Selimi dhe Ben Andoni, rreth rrugës dhe përvojave që ata kanë pasur në përballjet e tyre me letërsinë e vendeve të Ballkanit. Një copëz Ballkan nga ballkoni i botimeve "Poeteka", nën logon "Balkan from the balcony", pasi shqyrtoi përvojat pozitive që janë arritur, që nga fillimet, duke trajtuar edhe problemet që hasen në sistemin e fragmentarizuar që ndeshen ku lexuesi përballet me shkrimtarët e rajonit, cilësia e përkthimeve, mungesën e këshillimit letrar, domosdoshmërinë që kjo letërsi të përfshihet në kurrikulat shkollore e sidomos në vëmendjen që duhet treguar në përgatitjen përkthyesve të rinj nga shkolla e gjuhëve të huaja. Në bashkëbisedim u përfshinë edhe përkthyeset e njohura Dorota Horodyska, përkthyesja Maria Roces Gonzales, Mimoza Hysa dhe gazetarja Violeta Murati.
PËRSHËNDETJE, JAM FQINJI!
Ligjëratën kryesore me titull "Paragjykimet ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve" në takimin "Ballkani nga ballkoni" e mbajti Dr. Silvana Leka (drejtore e "Botimet Poeteka"), e pjesë prej asaj ligjërate po boton "GSH" sot.
Është vërejtur nga të gjithë se panjohuria më e madhe letrare nuk vjen nga "letërsitë e largëta" mes tyre. Panjohuria apo mosdijenia në shkallë të lartë vjen mes fqinjëve. Ky fenomen i vërejtur sidomos mes kulturave kufitare nxit debatin nëse me të vërtetë letërsia dhe përkthyesit kanë ndonjë rol a mision në sheshimin e disa tabuve dhe klisheve, që mbahen ende në këmbë dhe që ekzistojnë jo vetëm mes njerëzve të thjeshtë, por edhe mes atyre që janë të përfshirë në fushën e kulturës.
Një nga stereotipat më të zhvilluara është ai i mosbesimit se nga letërsitë "e vogla" të rajonit tonë dhe sidomos nga letërsitë e fqinjëve, mund të priten zhvillime pozitive, hapje dhe mbi të gjitha kryevepra të reja ballkanike.


Ndeshen dy forma paragjykimi. Serbët, kroatët, maqedonasit, malazezët, boshnjakët, sllovenët apo edhe më gjerë bullgarët, rumunët apo grekët zor se besojnë se prej Shqipërisë mund të vijë kryevepra të pritshme. Deri ku e në ç'masë qëndron kjo e vërtetë? A kanë ata dijeni se çfarë po ndodh sot në arenën letrare shqiptare? A janë në kontakt me botues, me çmimet, me autoritetet që mbështesin kulturën e shkruar apo dhe me autorët vetë?
Po ashtu, edhe prej Shqipërisë vjen i njëjti mosbesim. Kryeveprat e fqinjëve janë bërë dikur dhe një herë e një kohë. Sot nuk ka të njëjtin nivel dhe të njëjtin vijim. Ato që shkruhen sot duhet të maten me kryeveprat e dikurshme dhe të ngjasojnë me llojin dhe modelin e veprave të Boris Pahor, Vladimir Bartol, Mirko Kovaæ, Ivo Andriæ, David Albahari, Meša Selimoviæ, Danilo Kiš, Luan Starova, Drago Janèar, Blaze Koneski, Odisea Elitis, Niko Kazanzaqis, Mircea Eliade, Lucian Blaga, Nikolay Haytov, Valeri Petrov etj. Ky është pak a shumë modeli i "bukurisë klasike" me të cilin ushqehet lexuesi shqiptar. Nëse nuk ngjason me këta shkrimtarë dhe nëse nuk shkruan stilistikisht si ata dhe me temat e tyre "të mëdha", letërsia që vjen prej këtyre vendeve shpërfillet dhe nënçmohet.
Por a kanë paragjykim botuesit dhe prej tyre edhe lexuesit shqiptarë se edhe prej letërsisë së re të rajonin nuk pritet diçka e re? Po në të vërtetë çfarë po ndodh? Mund të mjaftohemi sot vetëm me modelin e "bukurisë klasike" që vjen nga Ballkani? A është i vetëmjaftueshëm "klasicizmi ballkanik" edhe për kohërat në të cilat jetojmë? A mund të mbulojë kjo letërsi klasike edhe ato që ndodhën pas shpërbërjes ish-Jugosllavisë? A janë aty luftërat e reja të fundit të shekullit XX? A janë aty rizgjimet e nacionalizmave, lufta për identitete të reja, si identiteti për gjuhë apo format e etnocentrizmit dhe urrejtjeve të Ballkanit të ri? Sigurisht që jo. Përtej vlerave të tyre të pamohueshme e të gjithëkohshme, bukuria klasike e letërsisë ballkanase e ka të pamundur t'i përgjigjet çdo ndryshimi që ka ndodhur në strukturën sociale, shpirtërore dhe kulturore të ballkanasve të shekullit të ri. Atëherë duhen kthyer sytë se çfarë ofron letërsia më e re. Por a janë ata në të njëjtën hulli, duke shkruar me mjete dhe qasje të tjera kryeveprat e tyre? Sigurisht që po. Këtë e dëshmojnë sukseset ndërkombëtare të mjaft shkrimtarëve më të rinj nga Ballkani, që po publikohen nga botues seriozë në Gjermani, Francë, Itali, Britani, Spanjë. Pra kemi hyrë në një zonë kur letërsia më e re nga rajoni ynë po konformohet, krahas traditës letrare. Por a kemi hyrë edhe ne, me editorinë shqiptare në rrjedhat e letrave moderne dhe bashkëkohësinë ballkanike?


Nëse e marrim të mirëqenë faktin se kontaktet janë zgjeruar, duhet të shtrojmë pyetjen se nga e merr informacionin lexuesi shqiptar? Kush e zotëron "të drejtën" dhe përgjegjësinë e rekomandimit letrar. Botuesit? Kritika letrare? Revistat e specializuar. Qarqet e katedrave dhe bota akademike? A e kanë kryer ata këtë?
Me gjithë disa zhvillime, duket se ende jo. Po a janë ata vetë vërtetë të informuar se çfarë ndodh, sesi po zhvillohet dhe a ndiqen me interes e pa shpërfillje zhvillimet me të fundit që po ndodhin të letërsinë ballkanike? Jo. A ka dikush dijeni se sa përkthyes të kualifikuar kemi nga gjuhët e fqinjëve? A janë këta përkthyes vetëm "marrës", nga ata që vetëm përkthejnë nga gjuhët ballkanike drejt shqipes apo janë edhe "tejçues", që mund të marrin përsipër edhe iniciativa më të mëdha, siç është përkthimi i veprave të autorëve shqiptarë në gjuhët e fqinjëve. Nga një statistikë e botuar vetëm dy muaj më parë, në mars të vitit 2018, vërejmë me kënaqësi disa, për të mos thënë se pjesën më të qenësishme të autorëve që u shpallën si më të mirët me librat e tyre të botuar që nga viti 2000 në hapësirën e ish-Jugosllavisë janë sjellë në shqip nga "Botimet Poeteka".


Mes tyre janë emrat e Tomaz Salamun, Daša Drndiè, Andrej Nikolaidis, Georgi Gospodinov, Srdjan Valjareviæ, Nikola Madzirov, Faruk Šehiæ, Emir Imamoviæ Pirke, Aleksandar Hemon, Renato Baretiæ, Miljenko Jergoviæ, Abdulah Sidran, Lejla Kalamujiæ etj janë botuar nga "Poeteka". Madje, disa prej tyre, si Daša Drndiè, Andrej Nikolaidis, Nikola Madzirov, Emir Imamoviæ Pirke, Renato Baretiæ apo Lejla Kalamujiæ kanë ardhur dhe qëndruar në Tiranë. Falë festivalit "Poeteka" apo falë rezidencës letrare "Poeteka – Tirana in between", që sot numëron vitin e vet të gjashtë të themelimit dhe që në sajë të bashkëpunimit me institucione të rëndësishme, si Ministria e Kulturës, Traduki, Creative Europe, Ambasada e Austrisë, Ambasada e Gjermanisë Instituti "Goethe" apo së fundi edhe Programit "Reading Balkans", ka mundur të sjellë me qëndrim një mujor në Tiranë 35 shkrimtarë nga rajoni dhe Europa, të cilët kanë lënë mbi 400 faqe krijimtari, ditare, poezi apo vepra të nënshkruara në rezidencën e Tiranës, pranë rrugës "Dërhemi", që tashmë ka filluar të jetë një destinacion. Sigurisht që një ndihmesë dhe një gjendje të veçantë në afrimin mes kulturave letrare të fqinjëve ka dhënë dhe vazhdon të japë "Rezidenca europiane të shkrimtarëve dhe e përkthyesve letrarë 'Poeteka-Tirana in Between'. Në këtë gjerësi dhe valë është edhe revista "Poeteka", partnere me "Eurozine", e cila sapo ka botuar numrin e vet të 47 në 13 vjet qëndrueshmëri në skenë kulturore shqiptare…

Nga Silvana Leka: Botimet POETEKA DHE Paragjykimet ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve

Paragjykimet ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve

Sot në Atriumin e Muzeut Historik Kombëtar, në agjendën e veprimtarive "Ditënetët e librit", një ballafaqim i brishtë mes letërsisë së vendeve të Ballkanit. Një copëz Ballkan nga ballkoni i botimeve "Poeteka" nën logon "Balkan from the balcony", trajtohen shkrimtarët e rajonit, përkthimet dhe përkthyesit e tyre si dhe roli i botimeve nga "gjuhët e vogla" të gadishullit që, edhe pse muret formale janë rrëzuar, vazhdojnë të mos komunikojnë mirë mes tyre. A e njohim letërsinë e "tjetrit fqinj" dhe a kemi ndaj letërsisë së fqinjëve paragjykime?

Nga Dr. Silvana Leka

Paradoksalisht "letërsitë e largëta" nuk janë të panjohura mes tyre. Ato komunikojnë. Letërsia e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, letërsia e Kanadasë, letërsia që vjen prej Australisë, letërsia ruse, letërsia kineze apo edhe ajo që mbërrin nga Japonia, njihen në Shqipëri. Të panjohura mbeten pikërisht "letërsitë e vogla" të fqinjëve. Qëllon që t'i kemi pikërisht në kufi, por nuk ua njohim autorët, siç nuk u njohim as jetën letrare, botuesit, çmimet, revistat letrare apo kur i zhvillojnë panairet. Ekziston një mosdije e plotë se çfarë ndodh në letërsinë ballkanike dhe si janë rrjedhat e saj sot. Për çdo shtet mjaftohemi me nga një autor dhe kaq duket se është e mjaftueshme. Por kaq nuk mjafton. Letërsia e një vendi nuk është thjesht një emër në hartë, siç janë kryeqytetet. Letërsia e secilit vend ka të kaluarën e vet, traditën letrare, por ka apo duhet të ketë sigurisht edhe një të sotme, një bashkëkohëse dhe prej këtej duhet të ketë edhe të ardhme. Cili është përfytyrimi ynë për shkrimtarin ballkanik? Një nga stereotipet më të zhvilluara sot në rajonin ballkanik është ai i mosbesimit. Zor se besojmë se nga letërsitë "e vogla" të rajonit tonë mund të priten zhvillime pozitive letrare. Zor se mund të pranojmë se nga letërsitë e fqinjëve mund të vijnë kryevepra të reja. Duket sikur porta është mbyllur për letërsinë bashkëkohore. Në qendër janë vetëm emrat e mëdhenj, vetëm klasikët letrarë.

Dy janë format më të shpeshta të paragjykimit, që ndeshen kur flitet për letërsinë e fqinjëve në Ballkan. Pyetjet mund të shtrohen kështu: a besojnë dhe janë të gatshëm botuesit serbët, kroatët, maqedonasit, malazezët, boshnjakët, sllovenët apo edhe më gjerë bullarët, rumunët apo grekët të besojnë se prej autorëve shqiptarë mund të vijnë vepra me cilësi të lartë letrare? Apo paragjykimi i tyre ndaj kësaj "letërsie të vogël" dhe "të re" është ende në veprim? A kanë botuesit dijeni këta botues se çfarë po ndodh sot në arenën letrare shqiptare? Apo edhe atyre u mjaftojnë klasikët dhe nuk duan të ecin mbi akull dhe të zbulojnë emra ende të konfirmuar nga "autoritetet letrare". A janë në kontakt këta botues me botuesit vendas? A kanë besim dhe a ndikojnë tek ata çmimet letrare që jepen në Shqipëri? Kanë botuar ata letërsi shqiptare apo askush nuk dëshiron ta sfidojë rendin e vendosur letrar? Ana tjetër e pamjes është përjetimi ynë. Edhe prej Shqipërisë vjen i njëjti mosbesim. Duket se edhe botuesit shqiptarë dhe prej botuesve edhe lexuesit, mendojnë se kryeveprat e fqinjëve janë shkruar dikur dhe se sot prodhohet diçka që nuk mund të krahasohet me mjeshtrit e letërsisë. Pak janë ata që besojnë në Shqipëri se letërsia që shkruhet sot në Ballkan ka të njëjtën përmasë, vlerë dhe rëndësi me letërsinë e paraardhësve letrarë. Besohet se rekordet janë vendosur dhe gjithë sa shkruhet nga autorët bashkëkohorë nuk maten dot me kryeveprat e Boris Pahor, Vladimir Bartol, Mirko Kovać, Ivo Andrić, David Albahari, Meša Selimović, Danilo Kiš, Luan Starova, Drago Jančar, Blaze Koneski, Odisea Elitis, Niko Kazanzaqis, Mircea Eliade, Lucian Blaga, Nikolay Haytov, Valeri Petrov etj.

Ky është pak a shumë muri i pakalueshëm i "bukurisë klasike" me të cilin ushqehen stereotipat e lexuesit shqiptar. Nëse shkrimtarët e rinj të rajonit nuk ngjasojnë me "dinozaurët letrarë" dhe nëse më të rinjtë nuk shkruajnë stilistikisht si ata, duke iu drejtuar temave të tyre "të mëdha universale e kombëtare, letërsia nuk vlen dhe nuk meriton vëmendje. Por është i vetëmjaftueshëm "klasicizmi ballkanik" për kohërat në të cilat jetojmë? A mund të mbulojë kjo letërsi edhe ato që ndodhën pas shpërbërjes ish-Jugosllavisë? A janë aty luftërat e reja të fundit të shekullit XX apo zhvillimet, krisjet dhe thyerjet që ndodhën në shoqërinë dhe në kulturën shqiptare pas vitit 1990? Rizgjimet e urrejtjes, të nacionalizmave a janë të pranishme në të ashtuquajturën letërsi klasike tonën dhe të fqinjëve? Sigurisht që jo. Përtej vlerave të tyre të pamohueshme e të gjithëkohshme, bukuria klasike e letërisë ballkanase e ka të pamundur t'i përgjigjet çdo ndryshimi që ka ndodhur në strukturën sociale, shpirtërore dhe kulturore të ballkanasve të shekullit XXI. Atëherë sytë duhen kthyer nga letërsia më e re. Çfarë ofron ajo? A meritojnë shkrimtarët bashkëkohorë të Ballkanit më shumë vëmendje dhe promovim? Sigurisht që po. Këtë e dëshmojnë sukseset ndërkombëtare të mjaft shkrimtarëve më të rinj nga Ballkani, që po publikohen nga botues seriozë në Gjermani, Francë, Itali, Britani, Spanjë. Gjendemi në një zonë ku letërsia më e re nga rajoni ynë po zë vend krahas traditës letrare. Por a kemi hyrë edhe ne, me editorinë shqiptare në rrjedhat e letrave moderne dhe bashkëkohësinë ballkanike? Me gjithë disa zhvillime, duket se ende jo. Jemi ende peng i klisheve dhe paragjykimeve tona. Luajmë me atë që është më e sigurt. Nuk guxojmë. Po a janë edhe vetë botuesit dhe rekomanduesit të bindur se midis prurjeve të bujshme të letërsisë nga Ballkani, mund të qëmtojnë vlera të larta letrare? Jo. Këtë e dëshmon mosngrrimi ndaj klasikëve dhe stepja ndaj emrave më të rinj, të cilët i gjen rrallë në katalogët e shtëpive botuese shqiptare. Kam vërejtur me kënaqësi një statistikë të botuar dy muaj më parë, në mars të vitit 2018, se pjesën më të qenësishme të autorëve që u shpallën si më të mirët me librat e botuar nga viti 2000 në hapësirën e ish-Jugosllavisë, janë sjellë në shqip nga "Botimet Poeteka" dhe ndonjë botues tjetër që ka pasur kureshtje dhe guxim.

Mes tyre ka emra të padyshimtë, si Tomaz Salamun, Daša Drndič, Aleksandar Hemon, Miljenko Jergović, por ka edhe më të rinj, si Andrej Nikolaidis, Georgi Gospodinov, Srdjan Valjarević, Nikola Madzirov, Faruk Šehić, Emir Imamović Pirke, Renato Baretić apo Lejla Kalamujić, të cilë janë botuar nga "Poeteka". Madje disa prej tyre, si Daša Drndič, Andrej Nikolaidis, Nikola Madzirov, Emir Imamović Pirke, Renato Baretić apo Lejla Kalamujić kanë ardhur dhe qëndruar në Tiranë. Falë festivalit "Poeteka" apo falë rezidencës letrare "Poeteka – Tirana in between", që sot numëron vitin e vet të gjashtë të themelimit dhe që në saje të bashkëpunimit me institucione të rëndësishme, si Ministria e Kulturës, Traduki, Creative Europe, Ambasada e Austrisë, Ambasada e Gjermanisë, Instituti Goethe apo së fundi edhe Programit "Reading Balkans", ka mundur të sjellë me qëndrim njëmujor në Tiranë 35 shkrimtarë nga rajoni dhe Europa, të cilët kanë lënë mbi 400 faqe krijimtari, ditarë, poezi apo vepra të nënshkruara në Rezidencën e Tiranës, pranë rrugës "Dërhemi", që tashmë ka filluar të jetë një destinacion. Sigurisht që një ndihmesë dhe një gjendje të veçantë në afrimin mes kulturave letrare të fqinjëve ka dhënë dhe vazhdon të japë "Rezidenca europiane te shkrimtareve dhe e përkthyesve letrarë "Poeteka-Tirana in Between". Në këtë gjerësi dhe valë është edhe revista "Poeteka", partnere me Eurozine, e cila sapo ka botuar numrin e vet të 47 në 13 vjet qëndrueshmëri në skenë kulturore shqiptare. Kjo është vetëm një shenjë e mirë se letërsia bashkëkohore nga Ballkani ka mbërritur, se përkthyesit dhe botuesit e kanë bërë punën e tyre. Ajo që pritet është më shumë vëmendje nga ata që kanë marrë përsipër të rekomandojnë letërsinë e mirë dhe më shumë besim nga lexuesi se jo vetëm nga vendet e largëta, por edhe nga fqinjët mund të mbërrijnë kryevepra letrare.


http://www.mapo.al/paragjykimet-ndaj-letersise-bashkekohore-te-fqinjeve/

17 May 2018

Një copëz Ballkan nga Ballkoni i Botimeve POETEKA


https://ata.gov.al/2018/05/16/nje-copez-ballkan-nga-ballkoni-i-botimeve-poeteka/

Një copëz Ballkan nga Ballkoni i Botimeve POETEKA

TIRANË, 16 maj/ATSH/ Në Ditët e Librit – Atriumi i Muzeut Historik Kombëtar do të organizojë ditën e nesërme në orën 12 aktivitetin: "Bisedojmë jo për 'klasikët' dhe 'emrat e mëdhenj', por për letërsinë më të re, letërsinë bashkëkohore të Ballkanit".

Një copëz Ballkan nga "Ballkoni i Botimeve POETEKA" – BALKAN FROM THE BALKONY.
Shkrimtarët e Ballkanit, përkthimet dhe përkthyesit e tyre si dhe roli i botimeve nga "gjuhët e vogla" të gadishullit që, edhe pse muret formalë janë rrëzuar, vazhdojnë të mos komunikojnë mirë mes tyre.
A e njohim letërsinë e "tjetrit fqinj" dhe a kemi ndaj letërsisë së fqinjëve paragjykime? Veprimtaria ka në vëmendje rolin e "Botimet Poeteka", që ka në fokus letërsinë e rajonit apo në letërsinë më të re nga Europa Juglindore.
Veprimtaria moderohet Arian Leka, i cili bashkëbisedon me përkthyesit Ben Andoni dhe Milena Selimi, kontributorë të spikatur të letërsisë ballkanike.
Ligjëratën mbi prirjet dhe zhvillimet e letërsisë bashkëkohore të Ballkanit e mban Dr. Silvana Leka ("Botimet Poeteka").
E ftuar e veçantë në këtë veprimtari është shkrimtarja, gazetarja dhe psikologia nga Bosnje-Hercegovina, Emina Žuna, e cila është fituese e bursës së Rezidencës letrare, "Poeteka-Tirana in Between", pjesë e programit "Reading Balkans, 2018".
 /m.z//r.e/

Në bazë të nenit 4 të ligjit "Për funksionimin e Agjencisë Telegrafike Shqiptare", ndalohet kopjimi, riprodhimi dhe publikimi i informacionit pa cituar burimin e tij.

Një copëz Ballkan nga Ballkoni i Botimeve POETEKA - BALKAN FROM THE BALKONY

Sot, dt 17 Maj, 2018, ora 12.30, në kuadrin e veprimtarive "Ditënetët e Librit", pranë Atriumi i Muzeut Historik Kombëtar - , bisedojmë jo për "klasikët" dhe "emrat e mëdhenj", por për letërsinë më të re, letërsinë bashkëkohore të Ballkanit.

Një copëz Ballkan nga Ballkoni i Botimeve POETEKA - BALKAN FROM THE BALKONY. 
Shkrimtarët e Ballkanit, përkthimet dhe përkthyesit e tyre si dhe roli i botimeve nga "gjuhët e vogla" të gadishullit që, edhe pse muret formalë janë rrëzuar, vazhdojnë të mos komunikojnë mirë mes tyre. 
A e njohim letërsinë e "tjetrit fqinj" dhe a kemi ndaj letërsisë së fqinjëve paragjykime? Veprimtaria ka në vëmendje rolin e "Botimet Poeteka", që ka në fokus letërsinë e rajonit apo në letërsinë më të re nga Europa Juglindore. 
Veprimtaria moderohet Arian Leka, i cili bashkëbisedon me përkthyesit Ben Andoni dhe Milena Selimi, kontributorë të spikatur të letërsisë ballkanike. 
Ligjëratën mbi prirjet dhe zhvillimet e letërsisë bashkëkohore të Ballkanit e mban Dr. Silvana Leka ( "Botimet POETEKA"). 
E ftuar e veçantë në këtë veprimtari është shkrimtarja, gazetarja dhe psikologja nga Bosnjë-Hercegovina, Emina Žuna, e cila është fituese e bursës së Rezidencës letrare, "Poeteka-Tirana in Between", pjesë e programit "Reading Balkans, 2018"


Dr. Silnava Leka - 


Paragjykimet ndaj letërsisë bashkëkohore të fqinjëve


Dy janë format më të shpeshta të paragjykimit, që ndeshen kur flitet për letërsinë e fqinjëve në Ballkan. Pyetjet mund të shtrohen kështu: a besojnë dhe a janë të gatshëm botuesit serbë, kroatë, maqedonas, malazezë, boshnjakë, sllovenë apo edhe më gjerë bullarë, rumunë apo grekë, të besojnë se prej autorëve shqiptarë mund të vijnë vepra me cilësi të lartë letrare?

Apo paragjykimi i tyre ndaj kësaj "letërsie të vogël" dhe "të re" është ende në veprim? A kanë botuesit e kësaj zone dijeni se çfarë po ndodh sot në arenën letrare shqiptare? Apo edhe atyre u mjaftojnë vetëm klasikët dhe nuk duan të ecin mbi akull dhe të zbulojnë emra ende të konfirmuar nga "autoritetet". A janë në kontakt këta botues me botuesit shqiptarë? A ndikojnë tek botuesit e huaj çmimet letrare që jepen në Shqipëri? Kanë botuar ata letërsi shqiptare apo askush nuk dëshiron të rrezikojë dhe ta sfodojë rendin e vendosur letrar?

Ana tjetër e pamjes është përjetimi ynë. Edhe prej Shqipërisë vjen i njëjti mosbesim ndaj letërsisë së re të fqinjëve. Duket se edhe botuesit shqiptarë dhe prej botuesve edhe lexuesit e tyre, mendojnë se kryeveprat e fqinjëve janë shkruar dikur dhe se sot prodhohet diçka që nuk mund të krahasohet me mjeshtrat e letërsisë.

Pak janë në Shqipëri ata që besojnë se letërisa që shkruhet sot në Ballkan ka të njëjtën përmasë, vlerë dhe rëndësi me letërsinë e paraardhësve letrarë.

Besohet se rekordet janë vendosur dikur dhe gjithë sa shkruhet sot nga autorët bashkëkohorë nuk matet dot me kryeveprat e Boris Pahor, Vladimir Bartol, Mirko Kovać, Ivo Andrić, David Albahari, Meša Selimović, Danilo Kiš, Luan Starova, Drago Jančar, Blaze Koneski, Odisea Elitis, Niko Kazanzaqis, Mircea Eliade,  Lucian Blaga,  Nikolay Haytov, Valeri Petrov etj.

Ky është pakashumë muri i pakalueshëm "bukurisë klasike" me të cilin ushqehen stereotipet e botuesit dhe lexuesit shqiptar. Nëse shkimtarët e rinj të rajonit nuk ngjasojnë me "dinozaurët letrarë" dhe nëse më të rinjtë nuk shkruajnë stilistikisht si ata, duke iu drejtuar temave të tyre "të mëdha universale e kombëtare, letërsia e tyre nuk vlen dhe nuk meriton vëmedje.

(fragment nga kumtesa)

Total Pageviews